НОДОН ДЎСТДАН АҚЛЛИ ДУШМАН ЯХШИ

Инсон ижтимоий мавжудот бўлиб, ҳаёти давомида доимо мулоқотга, жамиятга ва ёнида ўзига суянч бўладиган сирдош ҳамроҳларга эҳтиёж сезади. Кишининг ким билан дўст тутунгани унинг дунёқараши, ахлоқий даражаси ва ҳатто келажакдаги тақдирини белгилаб берувчи энг асосий омиллардан биридир. Шарқ фалсафаси ва ахлоқшуносликда дўстлик мавзуси шунчаки ижтимоий муносабат сифатида эмас, балки қалб ва руҳнинг ўзаро уйғунлиги, инсон маънавиятининг кўзгуси сифатида талқин этилган. Маърифат дунёсида кенг тарқалган, халқона мақолга айланиб кетган “Нодон дўстдан ақлли душман яхши” деган ҳикматли ибора илк қарашда бироз парадоксал ёки зиддиятли бўлиб туюлиши мумкин. Қандай қилиб инсониятга доимо ёмонлик тилайдиган душман, садоқат ва меҳр даъвоси билан ёнингда турган дўстдан афзал бўлиши мумкин, деган савол туғилиши табиий.

Бироқ ушбу теран фикрнинг замирида инсон психологияси, ҳаётий тажриба ва ижтимоий фалсафанинг жуда катта қатламлари яширинган. Ушбу тушунча инсон ахлоқини сайқаллаш, қалб кўзини очиш ва жамиятдаги шахслараро муносабатларни тўғри шакллантиришда дастуриламал бўлиб хизмат қилади. Ушбу мақолада юксак фалсафий меросга таянган ҳолда, нодон дўстликнинг келтирадиган зарарлари ва оқилона душманликнинг инсон ҳаётидаги кутилмаган ижобий таъсирларини кенг кўламда таҳлил қиламиз. 

Ахлоқ ва маънавият оламида инсон характерини таҳлил қилиш мантиқий хулосалар ва ҳаётий ўгитларга таянган ҳолда амалга оширилади. Жамиятда учрайдиган турли тоифадаги инсонлар характерини кузатганда, ҳар бир фазилат ва нуқсоннинг оқибатлари аниқ-равшан намоён бўлади. Инсон ҳаётидаги энг хавфли тоифа сифатида ғофиллар ва нодонлар доимо биринчи навбатда тилга олинган. Нодонлик — шунчаки билимсизлик эмас, балки ҳақиқатни англашни истамаслик, хатони оқлашга уриниш ва ўз ҳатти-ҳаракатларининг натижасини кўра билмаслик дардидир. Шу боис, дўст танлаш масаласига келганда инсон фавқулодда ҳушёр бўлиши керак. Аҳмоқ кишилар билан яқин бўлиш инсон қалбини ва дунёсини вайрон қилувчи, маънавиятни сўндирувчи энг асосий омиллардан биридир. 

Нодон дўст — қалбида сенга нисбатан адовати, ғарази ёки ёмон нияти бўлмаган, лекин ўзининг ақлий қисқалиги, жаҳолати ва калтафаҳмлиги сабабли сенга фақат зиён келтирадиган кимсадир. Унинг энг катта хавфи шундаки, у ёмонликни яхшилик ниятида қилади. Сенга ёрдам бермоқчи бўлади, сени ҳимоя қилмоқчи бўлади, лекин ақли етмагани сабабли ишингни чигаллаштиради, обрўйингни тўкади ёки сени боши берк кўчага етаклайди. Халқимиз буни “Қош қўяман деб, кўз чиқариш” деб жуда топиб айтган. Шарқ донишмандлари нодон дўстни кўпинча айиққа ўхшатишади. Машҳур масалда айиқ ўзининг ухлаб ётган дўсти — инсонга меҳр кўрсатиб, унинг юзига қўнган пашшани ҳайдамоқчи бўлади ва катта тош билан пашшани уради. Натижада пашша ҳам ўлади, унинг бағридаги дўст ҳам ҳалок бўлади. Нодон дўстнинг табиати худди шу кабидир. Нодонлик ва аҳмоқликнинг табиатига чуқур назар ташланса, шундай тоифадаги инсонлар билан сирдош бўлиш маънавий таназзулга олиб келиши аён бўлади.

Нодон дўстнинг хавфли жиҳатларини қуйидаги бандларда кўришимиз мумкин: Биринчидан, нодон дўст сир сақлашни билмайди. У сенинг энг махфий омонатларингни садоқат юзасидан ёки шунчаки мақтанчоқлик сабабли ҳаммага достон қилиши мумкин. У буни сенга душманлик ниятида қилмайди, шунчаки сўзининг оқибатини ўйламайди. Иккинчидан, у яхши ва ёмоннинг фарқига бормагани учун, сенинг хатоларингни ҳам мақтайди, сутни қора деса қора, қарғани булбул деса булбул деб туради. Бу эса инсоннинг ўз қусурларини кўришига тўсқинлик қилади ва уни кибр ботқоғига ботиради. Учинчидан, нодон одам билан ўтказилган вақт фақат умрнинг заволидир. Унинг суҳбатидан на илм, на ҳикмат ва на бир маънавий озуқа олиб бўлади. 

“Ақлли душман” тушунчаси дастлаб эшитилганда ғалати туюлса-да, воқеъликда энг кучли туртки берувчи ва инсонни тарбияловчи омиллардан биридир. Ақлли душман — сенга хайрихоҳ эмас, у сенинг ютуғингдан қувонмайди, имкон топса сени енгишга ҳаракат қилади. Бироқ, унинг ақли ва тафаккури борлиги сабабли, у сенга қарши курашишда маълу бир қоидаларга амал қилами. У пасткашлик, мантиқсиз туҳмат ёки асоссиз ҳақоратлар билан эмас, балки аниқ стратегия билан ҳаракат қилади. Энг муҳими, ақлли душман сенинг ҳар бир ҳаракатингни синчковлик билан кузатиб боради ва энг кичик хатонгни ҳам қидириб топади. 

Мана шу жойда ақлли душманнинг инсон шахсияти ривожи учун беқиёс фойдаси намоён бўлади. Сенинг яқинларинг, дўстларинг сенга бўлган меҳри сабабли камчиликларингга кўз юмиши, айбларингни яшириши ёки андиша қилиши мумкин. Аммо ақлли душман ҳеч қачон андиша қилмайди. У сенинг айбингни юзингга очиқ-ойдин кўрсатиб беради. Душманнинг танқиди туфайли инсон ҳар доим ҳушёр туришга, ўз устида ишлашга, хатоларини тузатишга мажбур бўлади. Душманинг ақлли бўлса, у сенга муносиб рақиб бўлади ва бу рақобат сени юксалтиради. Сен ундан ўзиб кетиш учун кўпроқ китоб ўқийсан, ишингни мукаммал қиласан, тилингга ва амалингга эътиборли бўласан. Шунинг учун барча доно мутафаккирлар: “Сени доимо ҳушёрликка чорлайдиган ақлли душман, сени мудроққа ва ғафлатга етаклайдиган нодон дўстдан минг баравар афзалдир”, деб якдил хулосага келишган. 

Инсон характерини контрастлар (зиддиятлар) орқали таҳлил қилиш унинг ички дунёсини яққол очиб беради. Тарихий ҳикматларда оқил билан аҳмоқнинг табиати шундай чизиб берилади: оқил инсон ўз айбини тан олади ва уни ислоҳ қилишга киришади, аҳмоқ эса ҳар қандай хатосини оқлаш учун минг хил баҳона тўқийди ва ўз жаҳолатида қатъий туриб олади. Агар ушбу тамойилни дўстлик муносабатларига кўчирадиган бўлсак, нодон дўст ўзининг аҳмоқлиги билан сенинг қадрингни ерга уради, сен эса андиша юзасидан унга чидашга мажбур бўласан. Инсоннинг жамиятдаги ҳурмати унинг ким билан ҳамфикр ва дўст экани билан ўлчанади. Ахмоқ ва нодон кимсалар билан ҳамроҳ бўлган одам, гарчи ўзи илмли бўлса ҳам, халқ назарида ўша нодонлар қаторида кўрилади. Чунки табиатда бир-бирига тортишиш қонуни бор — яхши яхшига, ёмон ёмонга интилади. Қадимий донишмандлар бу ҳақда шундай ёзишган: “Агар сен инсонларнинг ичида азиз ва мукаррам бўлишни истасанг, ўзингдан ақлли ва фазилатли инсонларни изла. Нодонлар билан бирга ўтириш қалбни ўлдиради, руҳни сўндиради, худди қоронғу кеча чароғон кунни ютиб юборгани каби сенинг нурингни ҳам ўчиради”. Ақлли душман эса сенинг иродангни тоблайди. Дунё синов майдонидир. Бу майдонда ҳар бир қийинчилик ва рақиб инсонни камолотга етакловчи воситадир. Ақлли душманнинг мавжудлиги — бу инсон учун амалий ҳаёт дарсидир. У сени доимий равишда ўз ҳаракатларинг тўғрилигини текшириб туришга ва ҳушёрликни йўқотмасликка мажбур қилади. 

Тарих саҳифаларига ва кундалик ҳаётимизга назар ташласак, нодон дўстлик туфайли хонайдор бўлган, бошига кулфатлар ёғилган инсонлар ва ҳатто бутун бошли давлат арбобларини кўришимиз мумкин. Масалан, буюк саркардалар ва подшоҳлар атрофида фақат уларни мақтайдиган, хатоларини ҳам буюклик деб кўрсатадиган нодон маслаҳатчилар ва ҳамроҳлар тўпланганда, ўша салтанатлар таназзулга юз тутган. Чунки нодон дўст реал вазиятни кўра олмайди. У душман келаётганда ҳам “Сиз буюксиз, сизни ҳеч ким енга олмайди” деб, етакчини ғафлатда қолдиради. 

Оддий инсоний муносабатларда ҳам бунинг мисоллари жуда кўп. Бирор вақт янги иш бошламоқчи бўлган тадбиркорни олайлик. Унинг ёнидаги ақлли душмани унинг лойиҳасидаги барча камчиликларни, хавф-хатарларни (рискларни) қидиради ва у орқали лойиҳанинг заиф томонларини фош қилади. Тадбиркор душманининг мана шу танқидларидан хулоса қилиб, бизнес режани мукаммал ҳолатга келтирса, у муваффақиятга эришади. Аксинча, унинг ёнидаги нодон дўсти лойиҳанинг хомлигини кўра-била туриб ёки ўзи ҳам тушунмагани ҳолда “Баракалла, сен зўрсан, сенга тенг келадигани йўқ, дарҳол пул тикавер” деб уни таваккалчилик ботқоғига итаради. Оқибатда тадбиркор бор-будидан айрилади. Демак, нодон дўстнинг далдасидан кўра, ақлли душманнинг рад этиши ва танқиди инсонни катта молиявий ва маънавий ҳалокатлардан асраб қолади. 

Инсон муносабатларига оид ушбу фалсафий ғоялар бугунги глобаллашув ва ижтимоий муносабатлар мураккаблашган асримизда ҳам ўзининг долзарблигини заррача йўқотгани йўқ. Аксинча, бугунги кунда инсонлар ўртасидаги самимият мезонлари ўзгариб бораётган бир пайтда, кимни дўст деб билиш ва кимдан масофа сақлаш масаласи энг муҳим ҳаётий эҳтиёжга айланмоқда. 

Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, “Нодон дўстдан ақлли душман яхши” деган ҳикмат бизни инсонларга нисбатан адоват қилишга ёки ҳамма билан душманлашишга чақирмайди. Бу ҳикматнинг асл мақсади — атрофимиздаги инсонларга нисбатан кўр-кўрона ишончдан қутулиш, дўст танлашда унинг шунчаки ширин сўзига ёки яхши кайфиятига эмас, балки ақл-идроки, маънавий дунёси ва ахлоқига эътибор қаратиш кераклигини уқтиришдир. Шу билан бирга, бу ҳикмат бизга ҳаётимиздаги мухолифлар ва душманларга ҳам нафрат кўзи билан эмас, балки бизни тарбияловчи, камчиликларимизни кўрсатиб берувчи бир ойна сифатида қарашни ўргатади. Ҳаёт йўлимизда қуйидаги амалий қоидаларга риоя қилишимиз мақсадга мувофиқдир:

Атрофингизни сизни шунчаки мақтайдиганлар билан эмас, балки сизга ҳақиқатни айта оладиган, илмли ва оқил инсонлар билан тўлдиринг. Нодон инсоннинг яқинлигидан кўра, унинг узоқлашишини ўзингиз учун энг тўғри йўл деб билинг. Сизни танқид қилаётган ақлли рақибингиздан ранжиманг, аксинча унинг танқидидан ўз камчиликларингизни тузатиш ва шахсингизни юксалтириш йўлида фойдаланинг. Зеро, ҳақиқий бахт ва муваффақият — инсоннинг ғафлат уйқусидан уйғониб, ақл ва илм нури билан тўғри йўлни топа олишидадир. Ушбу ўчмас ҳақиқат маънавий камолотни қидираётган ҳар бир изланувчи қалб учун абадий маёқ бўлиб хизмат қилади.

Эшбоев Шахзод – “Имом Термизий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси ўқитувчиси

“Имом Термизий” ЎМИТМ матбуот хизмати