Абу Мансур ал-Мотуридийнинг ҳаёти (2-қисм)

Ал-Мотуридийнинг оиласини аниқлаш йўлида профессор Тритон (А. С. Триттон) Британия музейидаги 7815-рақамли қўлёзма китобга эътибор қаратади. Бу қўлёзма “Китобу нақдил мубтадиъати минал саводил аъзами ала тариқатил имамил аъзами Аби Ҳанифа” (Имом ал-Аъзам Абу Ҳанифа йўлидаги жамоатдан ажралган бидъатчиларга раддия китоби) деб номланган бўлиб, уни Абу ал-Қосим Ишоқ ибн Муҳаммад ал-Мотуридий ёзган. Тритон ушбу исм билан Мотуридийлик мактаби асосчиси бўлмиш машҳур Имом Ал-Мотуридий исми ўртасидаги ўхшашликка эътибор қаратиб: “У эҳтимол Имом Ал-Мотуридийнинг туғишган акаси (ёки укаси) бўлган”, дейди. Шунингдек, у ушбу шахс Имом Ал-Мотуридийдан фиқҳ ва калом илмидан таҳсил олган, деган фикрни илгари суради. Фатҳуллоҳ Хулийф бунга муносабат билдириб шундай дейди: “Биз унинг Имом Ал-Мотуридийдан таҳсил олганини инкор қилмаймиз, ҳамда у машҳур Ҳаким ас-Самарқандий (вафоти 340 ҳ.  951 м.) номи билан танилган Қози Абу ал-Қосим Ишоқ ибн Муҳаммад бўлиши ҳам мумкин. Бироқ, унинг Имом Ал-Мотуридийнинг туғишган биродари бўлганини инкор қиламиз, чунки икки исм ўртасидаги фарқ яққол кўриниб турибди, қолаверса, тарихчилар ҳам бу ҳақда ҳеч нарса зикр қилмаганлар”.

Агар биз Имом Ал-Мотуридий туғилган йилни аниқлашга уринсак, у туғилган йилга ҳам, у вояга етган даврга ҳам бирор-бир ишора мавжуд эмас. Бу борада биз эриша олган ягона маълумот у кишининг устозларидан икки нафари - Муҳаммад ибн Муқотил ар-Розий ва Носир ибн Яҳё ал-Балхийнинг вафот этган саналаридир...»

Устоз Муҳаммад ибн Муқотил ар-Розийга келсак, Ал-Кавсарий у кишининг ҳижрий 248-йилда вафот этганини зикр қилган. Устоз Носир ибн Яҳё ал-Балхий ҳақида эса Ал-Лакнавий у кишининг ҳижрий 268-йилда вафот этганини қайд этган.

Шундан келиб чиқиб, биз Ал-Мотуридийнинг туғилган йили мантиқан унинг устози Муҳаммад ибн Муқотил ар-Розийнинг вафотидан олдин бўлганини қатъий айта оламиз. Яъни у зот ақида илмида Абу Ҳанифа фиқҳи ва қарашларини қабул қилиб, илм талаб қилиш ва у кишидан таҳсил олишга кириша оладиган ёшда бўлиши учун ҳижрий 248 / милодий 862-йилдан олдин туғилган бўлиши керак. Буни у кишининг ёши камида ўн ёшларда бўлган деб тасаввур қилиш мумкин. Яъни, Ал-Мотуридий энг камида ҳижрий 238-йилда туғилган бўлади ва у кишининг таваллуди бундан ҳам олдинроқ бўлиши мумкин, аммо ундан кейин бўлишини тасаввур қилиб бўлмайди. Бу эса у зот Аббосий халифа Ал-Мутаваккил даврида (ҳижрий 232–247 / милодий 847–861) туғилганини англатади. Шунингдек, бу у кишининг таваллуди Абу ал-Ҳасан ал-Ашъарийдан йигирма йилдан кўпроқ вақтга олдинда эканини кўрсатади. Агар бунга Ал-Ашъарий ўз ҳаётини мўтазилий сифатида бошлагани ва қирқ йил давомида мўтазилийликда қолгани — яъни унинг мўтазилийликка қарши курашиш ва аҳли суннани қўллаб-қувватлаш фаолияти ҳижрий учинчи асрдан кейин бошланганини қўшсак — Имом Ал-Мотуридий бутун умри давомида аҳли суннадан бўлгани ҳамда Абу ал-Ҳасан ал-Ашъарийдан олдин ҳам суннийлик йўналишининг бошида тургани бизга ойдинлашади.

Бунинг қаршисида эса, шайхнинг (Ал-Мотуридийнинг) вафотига тўхталганлар ўртасида у кишининг ҳижрий 333 / милодий 944-йилда Самарқандда вафот этганига нисбатан иттифоққа ўхшаш якдилликни кўрамиз. Биз „иттифоққа ўхшаш“ демоқдамиз, чунки у кишининг вафотини ҳижрий 336-йил деб айтганлар ҳам бор. Ал-Кавсарий эса Қутбуддин ал-Ҳалабий ривоят қилган маълумотга таяниб, Ал-Мотуридий ҳижрий 332-йилда вафот этганини зикр қилади. Шайх Абулҳасан ан-Надвий ҳам буни қатъий маъқуллаган. Бироқ Ал-Қураший у кишининг ҳижрий 333-йилда вафот этганини зикр қилади.»

Абу Мансур ал-Мотуридий қабри Самарқандда эканини зикр қилади.

Тўхтаев Насрулло – “Имом Термизий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси ўқитувчиси

“Имом Термизий” ЎМИТМ матбуот хизмати