Мовароуннаҳрга ҳанафий мазҳабининг кириб келиши (3-қисм)

Дорул жузжония мактабида Абу Ҳанифа (раҳимаҳуллоҳ)нинг фикрлари ва услубини айнан ўзлаштирган ва давом эттирган ҳанафий уламолар майдонга келган. Бу мактабнинг энг машҳур вакили шубҳасиз Абу Мансур Мотуридийдир.

Дорул иёдия мактаби (ИВ-В/ХІ ХИ аср ораси) қачон қурилгани ҳақида манбаларда бирор бир маълумот учратилмади. Лекин тадқиқот давомида шундай фикрга борилдики, эҳтимол Дорул иёдия ҳижрий ИВ аср бошларида устозларининг психологик ҳужумларидан қутулишни истаган Абу Аҳмад Иёдий томонидан Дорул жузжонияга муқобил тарзда Самарқандда қурилган бўлиши мумкин. Абу Мансур Мотуридий яшаган даврда ҳанафийлар орасида ўртага чиққан Дорул иёдия мактаби вакиллари муташобеҳот (маъноси ноаниқ оят ва ҳадис)ларнинг таъвил қилишга ва ақлдан далил сифатида фойдаланишга қарши чиқдилар. Дорул иёдия мактаби вакиллари ушбу икки нуктада аҳли райдан айрилиб, аҳли ҳадис томонга мойил бўлдилар. Булардан аҳли ҳадисга мойил бўлган Дорул иёдия мактаби вакилларининг етакчиси Абу Аҳмад Иёдий экани маълум бўлади.

Абу Аҳмад Иёдий Мотуридийнинг устози Абу Наср Иёдийнинг ўғли бўлиб, Дорул жузжонияда Имом Мотуридийдан таълим олди ва қисқа муддатда фақиҳ бўлиб етишди. Абул Муин Насафий, Қураший ва Лакнавий каби уламолар Абу Аҳмад ҳақида яхши фикр билдирмаган. Ҳосирий нақл этган бир ривоятга кўра, Ҳаким Самарқандий бир кун Абу Аҳмадни зиёфат бериш учун уйига чақиради. Абу Аҳмад бу чорловни қабул қилиб, у ерга борганида Ҳаким Самарқандий ундан бир киши таҳорат олган сув билан иккинчи марта таҳорат қилиш мумкинми, деб сўрайди. У: “Жоиз эмас”, деб айтади. Бу сабабдан Ҳаким Самарқандий: “Илм ҳам шундай бўлади, дунёвий нарсага восита бўлиш учун фойданилса, охиратда бирор фойдаси бўлмайди. Сен бу илмни бойлик ва бошлиқлик каби дунёвий ишларга восита қилмоқдасан. Илмингни бадалини дунёда олдинг”, дейди. Абу Аҳмад дарҳол ўрнидан туради ва ҳозирланган дастурхондан бирор нарса емасдан, у ердан кетади 

Агар бу ривоят тўғри бўлса, Абу Аҳмад илк йилларда мадҳ этилган, кейинги йилларда танқид қилинган. Чунки у навқирон ёшидаёқ машҳур эканини мансаб ва шуҳрат орқасидан қувишига олиб келган бўлиши мумкин. Муҳим мансабда бўлгани ва обрўли отанинг фарзанди бўлганига қарамасдан, нуфузли уламоларнинг танқид қилиши унинг “Дорул жузжония”даги устозлари тарафидан қувилганига ишора қилади. Бу ва шунга ўхшаш сабаблар туфайли Абу Аҳмад Иёдий “Дорул жузжония”дан бошқа бир ерда “Дорул иёдия” номли илмий марказ очиб, унга кўчиб ўтади. Бошқача қилиб айтган-да, у диний ва дунёвий қарашлари жиҳатидан бошқа фикрда бўлган устози Мотуридийнинг руҳий босимидан қутулишни ўйлаган бўлиши мумкин.

Бундан маълум бўладики, шундан сўнг Самарқандда Дорул иёдия мактаби вакилларининг фаолиятлари сомонийлар давлати тугагунга қадар давом этган. Бу гуруҳга сомоний амирлари билан алоқалари яхши бўлган Ҳаким Самарқандий ва Абу Бакр Иёдий каби уламоларни киритиш мумкин. Ҳақиқатда сомоний амири томонидан ёздирилган Ҳаким Самарқандийнинг “Ас-Савод ал-аъзам” асарининг охирида ўша даврдаги самарқандлик уламолар зикр этилишига қарамасдан, Имом Мотуридий зикр этилмаган. Ҳолбуки, Имом Мотуридий Ҳаким Самарқандийнинг дарс олишдаги шериги ёки устози бўлганига доир бир қанча ривоятлар бор. Абу Бакр Иёдий Абу Аҳмад Иёдийнинг укаси бўлиб, унинг калом илмига оид “Масоилул ашарил иёдия” номли асари бор. Бу асарни турк тадқиқотчиси Шукру Ўзен таҳқиқ ва тадқиқ этиб, туркчага таржима қилган ва нашр эттирган. Алоуддавла томонидан баъзи расмий лавозимга тайинланган Абу Бакр Иёдій Мотурийдан сўнг, Абу Саламадан олдин 361/971 йилда вафот этган. Имом Мотуридийнинг замондоши ва Самарқанднинг нуфузли уламоларидан бири бўлган Абу Бакр Иёдий халқнинг муҳаббатига сазовор бўлган эътиборли киши эди.

“Шарҳу жумали усулид дин (Дин асосларининг қисқача шарҳи)” асарида келган бир ривоятга кўра Абу Бакр Иёдий вафот этганида фақиҳ Абдуссамад ибн Аҳмад Арбинажий (ваф. 369/979 й.) Мотуридийнинг у ҳақдаги ушбу сўзини нақл этади: “Диний илмлар ва ҳукмлар ўргатиш хусусида бу умматнинг уламолари ўтган пайғамбарлар кабидир. Ўтмишда бир пайғамбар даври сўнгида чуқур таҳлил этилиш керак бўлган масала ўртага чиқса, бу масалани ҳал қиладиган бирор бир олим қолмаганида янги бир пайғамбар жўнатилгани каби, бу умматнинг ичида ҳар бир асрда вафот этган фақиҳлар ўрнига янги уламолар келади. Бу ҳол қиёматгача давом этади. Аллоҳ инсонларни йўл кўрсатувчилардан маҳрум этмайди”.

Ҳовий асарида келган бир ривоятга кўра, Абу Бакр Иёдий: бир кишининг Аҳли сунна вал жамоа мазҳабида эканини қандай билиш мумкин, деган саволига бундай жавоб беради: “Унинг илми Аллоҳ таолонинг китоби, Расулининг суннати ва салафи солиҳларнинг сўзларига мувофиқ келса, у аҳли сунна вал жамоа мазҳабидандир”. Шу сабабдан Ибн Яҳё Абу Бакр Иёдийни аҳли сунна вал жамоанинг байроқдори бўлган, дея эслайди. Мазкур барча ривоятлар Абу Бакр Иёдийнинг Самарқанд ҳанафийлари ичида алоҳида ўрин эгаллаганини кўрсатади.

Абу Бакр Иёдийнинг баъзи эътиқодий масалаларни ўз ичига олган “Масоилул ашрил иёдия (Иёдийларга оид ўнта масала)” номли асарини вафотидан озгина олдин ёзади ва халқ уни ўқиб ўрганиб бидъатлардан, хусусан, моʻтазилийларнинг ботил эътиқодларидан узоқ бўлсин дея Самарқанд кўчаларида эълон қилдирган. Бу асарда баён қилинган ўнта масала ўша давр Самарқанд ҳанафийларининг асосий тамойиллари деб қабул қилинган ва буларга ишонмайдиганларни эса “Соҳибуш шарр вал бидъа (ёмонлик ва бидъат соҳиблари)” дея баҳоланган.

Эшбоев Шахзод – “Имом Термизий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси ўқитувчиси

“Имом Термизий” ЎМИТМ матбуот хизмати

Адабиётлар рўйхати

1. Аминов Ҳ., Примов С. Ҳанафий фиқҳи тарихи, манбалари ва истилоҳлари. Тошкент: Мовароуннаҳр нашриёти, 2017.

2. Насафий Абу Ҳафс Умар ибн Муҳаммад. Ал-Қанд фий зикри уламои Самарқанд. Саудия Арабистони: “Мактабатул Кавсар”, 1991.