Қурбонликнинг турлари ва унда шерикчилик (2-қисм)

Қурбонликнинг турлари

Қурбонлик ҳукм жиҳатидан икки хил бўлиб, вожиб ва нафлга бўлинади. Вожиб бўлган қурбонлик хиллари мана булардир:

1. Бойнинг ҳайит кунлари қилган қурбонлиги;
2. Назр қилинган қурбонлик;
3. Камбағалнинг қурбонлик нияти билан сотиб олган қурбонлиги.

Бой кишининг қурбонлик қилишини сабаби - назр қилмасдан, камбағал сингари қурбонлик қилишни ният қилиб сотиб олмасдан ҳам вожиб бўлади.

Назр қилинган қурбонлик эса, масалан: “Аллоҳ учун менга бир қўй ёки туя сўйиш вожибдир”,- деб назр қилган кишига қурбонлик қилиш вожиб бўлади. Хоҳ у бой бўлсин, хоҳ у камбағал бўлсин.

Худди шунингдек камбағал кишининг қурбонлик қиламан деган ният билан сотиб олган қурбонлиги ҳам гарчи камбағал бўлса ҳам энди унга вожиб бўлади.

Нафл бўлган қурбонлик турлари мана булардир:

1. Мусофирнинг қилган қурбонлиги;
2. Камбағалнинг қурбонлик учун ният қилмай сотиб олган ёки тасарруфида бўлган ҳайвонлардан қилган қурбонлиги.
3. Кишининг Қурбон ҳайити кунларидан ташқари Аллоҳ ризоси учун сўйган қурбонлиги.

Юқорида айтиб ўтганимиздек, қурбонликни таъминлаш, сўйиш ва гўштини ҳақдор кишига бериш қийин бўлгани учун мусофирга агар бой бўлса ҳам қурбонлик қилиш вожиб қилинмаган. Шунинг учун мусофирнинг қилган қурбонлиги гарчи у бой бўлса ҳам нафлга ўтади.

Камбағал кишини эса қурбонлик учун ният қилмай сотиб олган ёки тасарруфида бўлган ҳайвонлардан қурбонлик қилинадиган кунларда сўйса, қурбонлик қилишни ният қилмагани ва унга қурбонлик вожиб бўлмагани учун қилган қурбонлиги нафл бўлади.

Худди шунингдек, кишининг Қурбон ҳайити кунларидан ташқари Аллоҳ ризоси учун сўйган қурбонлиги ҳам нафл қурбонликка ўтади. Қурбонлик кунларида “Мен илгари бир қўй сўйган эдим, шу қурбонлигим бўла қолсин”, деса бўлмайди. 

Қурбонлик қилинадиган ҳайвонлар

Ҳайвонлардан фақат, қўй эчки, туя ва қорамол қурбонлик қилиниши мумкин. Қўтос ҳам қорамол жинсидандир. Хўроз, товуқ, курка ва ғоз каби уй паррандалари ҳамда гўшти ейиладиган ёввойи ҳайвонлар қурбонлик нияти билан сўйилиши мумкин эмас.[1]

Қурбонлик қилинадиган ҳайвонларнинг энг кам ёши қуйидагича бўлиши лозим: қўй ва эчкининг бир ёшлиги, агар қўй олти ойни тамомлаганда бир ёшни тамомлаган каби гавдали бўлса, у ҳам қурбонлик қилиниши мумкин. Қорамол икки ёшдан, туя эса беш ёшдан ўтган бўлиши керак. Қўйдан ташқари бошқалари ҳар қанча салобатли кўринсалар ҳам белгиланган ёшга тўлмагунча қурбонлик қилинишлари жоиз эмас.

Қурбонликда шерикчилик

 Ушбу бўлимда қурбонлик қилинадиган ҳайвонларда шерикчилик қилиш ҳақида сўз юритамиз.

Бир дона қўй ёки эчкини фақт бир киши номидан қурбонлик қилиниши мумкин.  Бир туя ёки бир қора мол бир кишидан етти кишига қадар одамлар номидан қурбонлик қилиниши мумкин. Бунинг далили Жобир розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган ушбу ҳадисдир: 

عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ نَحَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَامَ لْحُدَيْبِيَةِ الْبَدَنَةَ عَنْ سَبْعَةٍ وَالْبَقَرَةَ عَنْ سَبْعَةٍ

Жобир ибн Абдуллоҳ розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам билан Ҳудайбияда бир туяни етти киши номидан, бир сигирни етти киши номидан сўйдик”. Абу Довуд Муслим ва Термизийлар ривоят қилган. 

Етти кишидан ошмаслик шарти билан шерикларнинг тоқ ёки жуфт бўлишларининг асло фарқи йўқ.

Бой бир одамнинг ўзи учун қурбонлик қилиш нияти билан сотиб олган қорамоли кейинроқ бошқалардан бадалини олиб шерик қилиш мумкин. Лекин бунда бир нохушлик бор. Чунки у одам  берган сўзидан қайтган ҳисобланади. Бу ҳолатда энг яхшиси, олинган пулни садақа қилинишидир. Камбағал бир одамни эса бу ҳолатда бошқасини шерик қилиши жоиз эмас.  Чунки камбағал уни сотиб олиб ўзига қурбонликни вожиб қилган эди. 

Қурбонликда шерикчилик қилиш учун шериклардан бир қанча шартлар талаб қилинади. Булар:

1. Барча шерикларнинг мусулмон бўлиши;
2. Ҳаммасининг қурбонлик нияти билан шерик бўлишлари;
3. Ҳар бирининг умумий қурбонликдан энг камида еттидан бирига эга бўлиши.

Шериклардан бири мусулмон бўлмаса ёки қурбонлик нияти билан эмас, гўшт учун қўшилса ёки бирининг ҳиссаси еттидан биридан кам бўлса у қурбонлик тамоман қабул қилинмайди. Лекин (ниятда) қурбонлик хилларининг бир хил бўлиши шарт эмас. Яъни бир қисмининг вожиб қурбонлигига, бир қисмининг суннат, нафл, ўлик (марҳум номидан) ёки ақиқа каби фарқли қурбонлик хиллари учун ният қилиниши жоиздир. Барча шерикларнинг бир хил қурбонлик (тури) учун шерик бўлишлари мустаҳабдир. 

Масалан саккиз кишининг иккита қорамолга, ҳатто саккиз кишининг саккизта алоҳида қорамолга шерик бўлишлари жоиз эмас. Чунки бу ҳолда ҳар бир шерикнинг ҳар бир қорамолдаги ҳиссаси еттидан бирдан оз. Лекин етти ёки камроқ кишининг бир қорамолга шерик бўлишлари жоиз бўлгани каби бирдан кўп қорамолга ҳам шерик бўлишлари жоиздир. Зеро, бу ҳолатда ҳар бир шерикнинг ҳар бир қорамолга энг камида еттидан бир ҳиссаси бордир.

Аммо, икки кишининг икки қўй учун истиҳсонан шерикчилик қилиши жоиздир. 

Етти киши шерик бўлиб қурбонлик қилганда, гўшт ораларида чамалаб эмас, тортиб тақсимланади. Илло калла пойча ёки териси қўшиб юборилган бўлса бундан мустасно. Чунки, калла пойча ва терини тортиб тақсимлаш мумкин эмас. 

Довутов Саййидбурхон – “Имом Термизий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси ўқитувчиси

“Имом Термизий” ЎМИТМ матбуот хизмати

[1] “Қурбонлик рисоласи” 11-б.Тар.С.Сайфулло. Тошкент. “Мовароуннаҳр”. 2005.