Хабарнинг турлари

Ушбу мақолада араб тилидаги балоғат илмига оид муҳим масалалардан бири — хабар турлари ва уни етказиш услублари ёритилган. Асосан, мутака́ллимнинг мақсади ва мухотабнинг ҳолатига қараб хабарни қандай шаклда ифодалаш зарурлиги таҳлил қилинади. Хабар беришда мухотабнинг уч хил ҳолати — бехабар, шубҳада ва инкор қилувчи ҳолатлари ажратилиб, ҳар бирига мос нутқ услуби мисоллар орқали тушунтирилган. Шунингдек, таъкид (урғу) берувчи воситалар — ҳарфлар, юкламалар, такрор, қасам ва грамматик воситаларнинг қўлланилиши Қуръон оятлари ва арабий мисоллар асосида изоҳланган. Мақолада нутқнинг таъсирчанлиги ва аниқлиги мухотаб ҳолатини тўғри баҳолаш билан чамбарчас боғлиқлиги асослаб берилган.

Хабар берувчининг хабардан мақсади мухотабга каломни ифодалаб бериш бўлса, уни чўзиб юборишдан сақланиб, гапини қисқа қилиши лозим. Мутакаллим мухотабга нисбатан беморга табиб сингари бўлиши керак. Яъни, табиб беморга қандай муолажа ва қайси малҳамлар фойда беришини билиши керак. 

Хабарни етказишда мухотабнинг ҳолати уч хил бўлади:

1. Мухотаб айтиладиган ҳукмдан бехабар бўлади, бундай ҳолда гапни таъкидламасдан етказилади. Масалан: أخُوكَ قَادِمٌ  Аканг келяпти. Бундай каломни “ибтидоий”, яъний бошланғич гап дейилади. Зеро, хабарга ҳеч қандай қўшимчанинг зарурати йўқдир ва мухотаб уни маълумот учун қабул қилади.
2. Мухотаб иккиланиб турган бўлади ва билдириш истаги ёки унинг иккиланишини кетказиш яхши деб ҳисобланган ҳолда, гапни унга таъкид билан келтириш маъқул ва чиройли бўлади. Масалан: إِنَّ أَخَاكَ قَادِمٌ  Ҳақиқатда аканг келяпти. Бундай каломни “талабий” дейилади. Чунки, мухотабдаги тараддуд гапга қўшимчалар киритишга сабаб бўляпти.
3. Мухотабнинг мункирлиги, хабарга ишонмайди, уни инкор қилади. Бу ҳолатда мутакаллим мухотаб инкорининг даражасига тўғри келадиган бир неча таъкид омилларини келтириши лозим бўлади. Бундай каломни “инкорий” дейилади. Баъзида инкорни кетказиш учун таъкид лафзлари ишлатилаётгани учун бундай гапларни “таъкидий” ҳам деб атайдилар.

• Бир таъкид билан келтирилган каломга мисол: إِنَّ أخَاكَ قَادِمٌ  Ҳақиқатда, аканг келяпти;
• Иккита таъкид омили билан келтирилган каломга мисол: إِنَّ أخَاكَ لَقَادِمٌ  Ҳақиқатда сенинг аканг, албатта у келяпти;
• Бир неча таъкид омили билан келтирилган калом: وَاللهِ إِنَّ أَخَاكَ لَقَادِمٌ  Қасамки, ҳақиқатан ҳам, сенинг аканг, албатта келяпти[1].

Таъкид юкламалари қуйидагилар:

1. إِنَّ , أَنَّ. Масалан:

شَيْءٍ قَدِيرٌ إِنَّ اللَّه عَلَى كُلِّ

яъни: “Зеро, Аллоҳ ҳар нарсага қодир зотдир”[2],

عَلَى الْعَالَمِينَ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ

яъни: “Сизларни оламлар узра афзал қилганимни эслангиз”[3];

1. Ибтидо “лом”и –бошловчи лом ҳарфи. Масалан: 

وَإِنَّ الَّذِي بَيْنِي وَبَيْنَ بَنِي           أَبِي وَبَيْنَ بَنِي عَمِّي لَمُخْتَلِفٌ جِدًّا

Ҳақиқатда мен билан отамнинг болалари орасида ва амакимнинг болалари орасида жуда-жуда ихтилофлар бордир.

1. Огоҳ этувчи ҳарфлар: أَلاَ ,أمَا ,هَا :

اَلاَ فِي سَبِيلِ الْمَجْدِ مَا أَنَا فَاعِلُ                      عَفَافٌ وَإِقْدَامٌ وَحَزْمٌ وَنَائِلُ

Аё! Бахт йўлига ҳаракат қилувчи эмасман, покдомон-иффатли, жасур отилиб чиқувчи, душманларни чекинтирувчи ҳамда (буюк фазилатларга) ноил ҳам эмасман.

Қасам ҳарфлари:  "و" , "ت". Масалан:  قَالُواْ تَاللّهِ Қасамки,- дедилар. Қуёшга қасам, зуҳога қасам каби жумлалар Қуръони каримда кўплаб учрайди.

1. Икки таъкид “нун”и – таъкидлашни билдирадиган нунлар. Масалан:

ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَمَيِّتُونَ

яъни: “Сўнгра, албатта, сизлар (эй инсонлар!) Мана шундан кейин, албатта, вафот этувчидирсиз”[4];

1. Жумлани такрор келтириш ҳам таъкидлашга ишлатилади. Масалан: 

وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ 

яъни: “(Учинчи тоифа эзгу ишларда) ўзиб-ўзиб кетган зотлаардир”[5];

1. قَدْ – “Қод” таҳқиқия – ҳақиқатловчи “қод” лафзида ҳам таъкид маъноси бордир. Масалан:

قَدْ جَاءنَا نَذِيرٌ

яъни: “Ҳа, ҳақиқатан, бизга огоҳлантирувчи келган эди”[6];

أَمَّا [7]- “инна” маъносидаги “амма”. Масалан: 

أَمَّا الْفِرَاقُ فَإِنَّهُ مَأ أَعْهَدُ    هُوَ توأمي لَوْ أَنَّ بَيْنًا يُولَدُ

Эгизаклар бўлиб туғилса-да гўдакларингиз,

Албатта тушарлар бир кун фироқ ўтига.

1. إِنَّمَا. Масалан:

إِنَّمَا الْعِلْمُ عِندَ اللَّهِ

яъни: “(Қиёмат ҳақидаги) билим, албатта, Алоҳнинг ҳузуридадир”[8].

1. Зиёда ҳарфлар: اسْتَفْعَلَ  ва  تَفَعَّلَ  феълларидаги зоида ҳарфлар каби жумлада келган зоидалар маънони таъкидлашга ёки уни кўп эканини билдиришга хизмат қилади;
2. Фоилни олдин келтириш:الْأَمِيرُ حَضَرَ[9] Амир келди. Бунда мутакаллимнинг мақсади ҳам айнан шу иш-ҳаракатнинг фоили айнан шу эканини таъкидлаш учун ҳам фоилни тақдим қилади[10].

Каломни юқорида зикр қилинган мухотабнинг ҳолатига қараб келтириш - ҳолат тақазосига, яъний талаб қилинаётган ҳолатга риоя қилиш дейилади. Чунки, биринчи ҳолатда мухотабнинг ҳолати таъкидсиз гапиришга ундади, иккинчи ҳолат таъкидлаш ўринли эканига ундаган бўлса, мухотабнинг учинчи ҳолати эса бир, икки ёки бир неча таъкид омили билан мухотабнинг инкорига қараб гапиришга ундамоқда.

Хулоса
           Хулоса қилиб айтганда, араб тилидаги балоғат илмида хабарни тўғри ва ўринли ифодалаш нутқнинг энг муҳим жиҳатларидан бири ҳисобланади. Ушбу мавзуда мутака́ллимнинг асосий вазифаси — мухотабнинг ҳолатини тўғри баҳолаб, унга мос равишда нутқни шакллантиришдир. Агар мухотаб айтилаётган маълумотдан бехабар бўлса, ортиқча таъкидга ҳожат йўқ ва содда, ибтидоий калом кифоя қилади. Аммо мухотабда шубҳа мавжуд бўлса, унда фикрни кучайтириш учун айрим таъкид воситаларидан фойдаланиш мақсадга мувофиқ бўлади. Агар мухотаб инкор қилувчи бўлса, нутқ янада кучлироқ таъкидлар билан бойитилади, чунки бу ҳолатда ишонтириш асосий мақсадга айланади.

            Шунингдек, мақолада келтирилганидек, إِنَّ, أَنَّ, қасам ҳарфлари, таъкид нуни, такрор ва бошқа воситалар нутқнинг таъсирчанлигини оширишда муҳим ўрин тутади. Бу воситалар орқали мутака́ллим ўз фикрини янада аниқ, равшан ва ишончли тарзда етказади. Натижада, балоғат илми нафақат тил қоидаларини, балки нутқнинг психологик ва мантиқий томонларини ҳам ўз ичига олади. Демак, хабарни тўғри етказиш — бу илмий, услубий ва коммуникатив маҳорат уйғунлигидир.

ФОЙДАЛАНИЛГАН МАНБА ВА АДАБИЁТЛАР РЎЙҲАТИ

1. Абдулазиз ибн Али Ҳарбий. “Ал-балоға вал муяссара”. – Байрут: Дор Ибн Ҳазм, 2011. 100 б.
2. Абдулқоҳир Журжоний. “Далоил ал-иъжоз”. – Байрут: Дор ал-маърифа, 2001.
3. Абдулмалик Саъолабий Найсобурий. “Сеҳр ал-балоға ва сирр ал-бароъа”. Байрут: Дор ал-кутуб ал-илмия. 2003 й. 224 б.
4. Абдуҳ Абдулазиз. “Ал-балоға ал-истилоҳия”. – Қоҳира: Дор ал-фикр ал-арабий. 1992. 396 б.
5. Абу Яқуб Саккокий. “Мифтаҳ ал-улум”. – Байрут: Дор ал-кутуб ал-илмия, 1987. 628 б.
6. Али Хабармий, Мустафо Амин. “Ал-Балоғатул-возиҳа”. – Қоҳира. 1999.
7. Аҳмад Ҳошимий. “Жавоҳир ал-балоға фи ал-маоний ва ал-баён ва ал-бадиъ”. – Байрут: “Мактаба ал-асрийя” 1999-й. 406 б.
8. Муҳаммад Анвар Бадахшоний. “Ториқ ал-вусул ила улум ал-балоға”. – Покистон-2004: Байт  ал-илм. 380 б.
9. Муҳаммад Диёб, Султон Муҳаммад. “Дурус ал-балоға”.  – Покистон: Мактаба ал-мадина, 2007. 241 б.
10. Муҳаммад Юсуф Тоълавий. “Жавоҳир ал-балоға фи шарҳи дурус ал-балоға”. Ҳиндистон: “Матбаату фақиҳ ал-умма”. 368 б.
11. О. Носиров, М.Юсупов. “Ан-на’йм: ўзбекча-арабча луғат”. –Тошкент: А. Қодирий номидаги халқ мероси, 2003. 959 б.
12. Саъдуддин Тафтазоний. “Ат-талхис фи улум ал-балоға”. – Байрут: Дор ал-фикр. 1904 й. 
13. Салимахон Рустамий. «Балоғат илмида лингвистик назариялар ва тил ҳодисаларининг ёритилиши”. – Т.: Наврўз нашриёти, 2017. 172 .
14. Соъидий Абдулмутаъал. “Буғя ал-ийзоҳ ли талхис ал-мифтаҳ фи улум ал-балағо”. Мактаба ал-адаб, 2005. 166.
15. “Ўзбек тилининг изоҳли луғати”. А.Мадвалиев таҳрири остида. –Тошкент: Ўзбекистон миллий энцилопедияси. 2008.
16. Фазл Ҳасан Аббос. “Ал-балоға фунунуҳа ва афнануҳа”. “Дор ал-фурқон” 1998-й. 616 б.
17. Хатиб Қазвиний. “Ал-изоҳ фи улум ал-балоға”.  – Байрут: Дор ал-кутуб ал-илмия. 2003 й. 390 б
18. Хатиб Қазвиний. “Талхис ал-мифтаҳ”. – Байрут: Дор ал-кутуб ал-илмия. 2003 й. 439 б.
19. Ҳомид Авний. “Ал-минҳаж ал-возиҳ лил балоға”. 5 жузли. 1267 б.

Мамаюсупов Жўрахон – “Имом Термизий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси ўқитувчиси 

“Имом Термизий” ЎМИТМ матбуот хизмати

[1] Солиҳ Соса. Ал-мунжид фи ал-эъроби вал қоваид вал балоға вал уруз. Дор ар-роид ат-тобаъа ван нашр. – Б. 328.

[2] А. Мансур. Қуръон карим м. тар. ва таф. Бақара сураси 20-оят. – Б. 4.

[3] А. Мансур. Қуръон карим м. тар. ва таф. Бақара сураси 47-оят. – Б. 7.

[4] А. Мансур. Қуръон карим м. тар. ва таф. Мўминун сураси 15-оят. – Б. 342.

[5] А. Мансур. Қуръон карим м. тар. ва таф. Воқеа сураси 20-оят. – Б. 534.

[6] А. Мансур. Қуръон карим м. тар. ва таф. Мулк сураси 9-оят. – Б. 562.

[7] Муҳаммад Диёб, Султон Муҳаммад. Дурус ал-балоға. Покистон: Мактабатул мадина 2007. – Б. 43.

[8] А. Мансур. Қуръон карим м. тар. ва таф. Мулк сураси 26-оят. – Б. 564.

[9] Аҳмад Ҳошимий. Жавоҳир ал-балоға фи ал-маоний ва ал-баён ва ал-бадиъ. – Байрут: Мактаба ал-асрийя 1999. – Б. 58.

[10] Аҳмад Ҳошимий. Жавоҳир ал-балоға фи ал-маоний ва ал-баён ва ал-бадиъ. – Байрут: Мактаба ал-асрийя 1999. – Б. 69.