Янги ренессанс пойдеворидаги диний-маърифий ислоҳотлар: Ислом цивилизацияси маркази ва Имом Бухорий мажмуасининг тарихий аҳамияти

Бугунги Янги Ўзбекистонда амалга оширилаётган ислоҳотларнинг энг муҳим йўналишларидан бири бу — миллий ўзликни англаш, тарихий хотирани тиклаш ва халқнинг маънавий пойдеворини мустаҳкамлашдир. Шу маънода, “Янги Ренессанс” ёки расмий ҳужжатлардаги ифода билан айтганда, “Учинчи Ренессанс — Янги Ўзбекистон” ғояси нафақат иқтисодий ва сиёсий янгиланишни, балки илм-фан, маърифат, маданият ва диний меросни уйғун ривожлантиришни ҳам англатади. 2021-йилдаги Президент қарорида Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази фаолиятининг янгиланган вазифалари қаторига айнан “Учинчи Ренессанс — Янги Ўзбекистон” ғоясининг мазмун-моҳиятини, унинг илм-фан ривожи ҳамда динлараро ва миллатлараро бағрикенгликни таъминлашдаги ролини кенг тарғиб қилиш вазифаси киритилгани бежиз эмас. Бу ҳолат диний-маърифий ислоҳотлар Янги Ренессанснинг таркибий қисми сифатида кўрилаётганини яққол кўрсатади.

Янги Ренессанс ғоясининг моҳияти аввало аждодларимиз яратган улкан илмий-маънавий меросни замонавий тараққиёт билан боғлашда намоён бўлади. 2025-йил 21-апрелдаги Президент фармонида фуқароларнинг виждон эркинлиги ҳуқуқи кафолатларини мустаҳкамлаш, диний-маърифий соҳадаги ислоҳотларни янги босқичга олиб чиқиш, буюк аллома ва мутафаккирларимизнинг бой илмий-маънавий меросини чуқур ўрганиш ҳамда ёш авлодни миллий ва диний қадриятларга ҳурмат руҳида тарбиялаш устувор вазифа сифатида белгиланди. Шу фармонда диний-маърифий муассасалар “Жаҳолатга қарши маърифат” ғояси асосида жамиятда соғлом маънавий муҳитни таъминлашга хизмат қилаётгани ҳам алоҳида қайд этилган. Демак, бугунги ислоҳотлар диний соҳани тор маънода эмас, балки илм, тарбия ва маърифат билан чамбарчас боғлиқ равишда ривожлантирмоқда.

Ана шундай ёндашувнинг энг йирик ва рамзий ифодаларидан бири — Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказидир. Президентнинг расмий материалларида бу мажмуа “тарихимизда илгари бўлмаган улкан ва ноёб лойиҳа” деб баҳоланган. 2025-йил 29-январдаги ташриф чоғида марказ уч қаватли, тўрт томонида 34 метрли пештоқлар ва марказида 65 метрли гумбазга эга муҳташам иншоот экани, унда “Қуръон зали”, шунингдек “Исломдан аввалги цивилизациялар”, “Биринчи Ренессанс даври”, “Иккинчи Ренессанс даври” ва “Янги Ўзбекистон – янги Ренессанс” каби экспозициялар ташкил этилиши айтилган. Бу тузилишнинг ўзиёқ марказ оддий музей эмас, балки Ўзбекистон тарихидаги уйғониш даврларини ягона консепцияда бирлаштирувчи илмий-маърифий макон эканини англатади.

Ислом цивилизацияси марказининг Янги Ренессанс билан боғлиқлиги унинг расмий вазифаларида ҳам аниқ кўринади. 2021-йилги қарорга кўра, марказ муқаддас ислом дини билан боғлиқ бой меросни илмий тадқиқ этиши, унинг Марказий Осиё цивилизацияси ривожидаги ўрнини инновацион усуллар орқали тарғиб қилиши, Ўзбекистонда юз берган тарихий ренессансларнинг илдизлари ва мазмун-моҳиятини, айниқса ёшларга етказиши, буюк аждодларнинг жаҳон тамаддуни ва диний-дунёвий илмлар ривожига қўшган ҳиссасини замонавий воситалар билан ёритиши кераклиги белгиланган. Буларнинг барчаси Янги Ренессанс ғоясининг бош мақсади — тарихий меросни замонавий тараққиёт манбаига айлантиришга хизмат қилади.

Марказнинг тарихий аҳамияти унинг расмий очилиши билан янада мустаҳкамланди. Президентнинг расмий сайтига кўра, 2026-йил 17-март куни Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг очилиш маросими бўлиб ўтди. Унда ушбу маскан халқимизнинг кўп минг йиллик тарихи, илм-фани, маданияти ва қадриятларини ўзида мужассам этган буюк маънавий обида сифатида таърифланди. Шу тариқа, Ислом цивилизацияси маркази Янги Ўзбекистоннинг ўз тарихига фақат фахр билан қарашини эмас, балки шу тарихдан келажак тараққиёти учун илҳом ва куч олаётганини ифодаловчи марказга айланди. 

Янги Ренессанс ғоясининг яна бир муҳим амалий кўриниши — Имом Бухорий мажмуасининг қайтадан бунёд этилишидир. Президентнинг 2025-йил ноябрдаги ташрифи ҳақида расмий ахборотда Имом Бухорий зиёратгоҳи халқимизнинг бой маънавий мероси ва бунёдкорлик салоҳиятининг ёрқин намунаси экани таъкидланган. Орадан кўп ўтмай, 2026-йил март ойида Президент “қайтадан бунёд этилган Имом Бухорий мажмуаси”га ташриф буюрди ва у ерда амалга оширилган ишлар буюк муҳаддиснинг жаҳон ислом тамаддунидаги беқиёс мавқеига муносиб экани қайд этилди. Шу жиҳатдан қаралганда, Имом Бухорий мажмуаси фақат зиёрат жойи эмас, балки миллатнинг ўз илмий илдизларига қайтиши ва уларни замонавий шаклда тиклашининг ёрқин намунаси ҳисобланади.

Расмий маълумотларга кўра, янги бунёд этилган Имом Бухорий мажмуаси 45 гектар майдонни эгаллайди. Унинг таркибида 10 минг кишилик масжид, маъмурият биноси, 154 устунли айвон, мўтабар мақбара, 14 гумбаз, 4 та 75 метрлик минора ва 9 павилёндан иборат инновацион музей барпо этилган. Музейда Имом Бухорийнинг ҳаёти ва илмий мероси, ҳадис илмининг шаклланиши, ислом маърифатининг тараққиёти, пайғамбарлар тарихи ва Макка-Мадина билан боғлиқ маълумотлар замонавий ахборот технологиялари асосида намойиш этилади. Шунингдек, мажмуанинг зиёратчиларни қабул қилиш салоҳияти кунига 65 минг кишигача етказилгани қайд этилган. Бу кўрсаткичлар Имом Бухорий мажмуасининг диний қадамжо билан бирга илмий, тарбиявий ва зиёрат-туризм маркази сифатида шаклланганини кўрсатади. 

Айнан шу нуқтада Янги Ренессанс ғоясининг мазмуни янада равшанлашади. Биринчи ва Иккинчи Ренессанс даврларида Мовароуннаҳр заминидан етишиб чиққан буюк алломалар жаҳон илм-фани тараққиётига беқиёс ҳисса қўшган бўлса, бугунги ислоҳотлар ана шу тарихий меросни қайта кашф этиш, уни ёшлар онгига сингдириш ва замонавий тараққиёт манбаига айлантиришга қаратилган. Ислом цивилизацияси маркази бу ғоянинг назарий, илмий ва консептуал маркази бўлса, Имом Бухорий мажмуаси унинг маънавий, тарбиявий ва амалий тимсолидир. Бири илмий хотирани уйғотса, иккинчиси руҳий ва тарихий боғлиқликни мустаҳкамлайди. Ҳар икки маскан ҳам Янги Ўзбекистоннинг “ўтмишдан куч олиб, келажакни бунёд этиш” тамойилини ифодалайди.

Хулоса қилиб айтганда, Янги Ўзбекистонда диний-маърифий соҳада амалга оширилаётган ислоҳотлар Янги Ренессанс ғоясининг муҳим таянчларидан бирига айланди. Ислом цивилизацияси марказининг барпо этилиши ва расмий очилиши, Имом Бухорий мажмуасининг қайта бунёд этилиши ва замонавий мазмун билан бойитилиши шуни кўрсатадики, бугунги тараққиёт жараёни фақат иқтисодий ёки сиёсий янгиланиш билан чекланмаяпти. У халқнинг тарихий хотираси, илмий мероси, диний-маърифий қадриятлари ва маънавий салоҳиятини уйғотиш орқали янги уйғониш даврига пойдевор қўймоқда. Шу сабабли Ислом цивилизацияси маркази ва Имом Бухорий мажмуаси Янги Ренессанснинг нафақат рамзи, балки унинг амалий натижаси сифатида ҳам катта тарихий аҳамият касб этади. 

Фойдаланилган адабиётлар

1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 21-apreldagi PF-68-son Farmoni. 
2. O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 5-iyuldagi O‘RQ-699-son Qonuni. 
3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 23-iyundagi PQ-3080-son qarori. 
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 16-iyuldagi PQ-5186-son qarori. 
5. Prezident.uz saytidagi Islom sivilizatsiyasi markazi haqidagi rasmiy materiallar. 
6. Prezident.uz saytidagi Islom sivilizatsiyasi markazining ochilish marosimi haqidagi rasmiy nutq va axborotlar. 
7. Prezident.uz saytidagi Imom Buxoriy majmuasi haqidagi rasmiy materiallar. 
8. Prezident.uz saytidagi Imom Buxoriy majmuasiga oid 2026-yil 19-mart kungi rasmiy axborotlar.

Ярашев Хабиб – Термиз шаҳар “Мангузар” жоме масжиди имом ноиби