Тез бойиш васвасаси — нафснинг хатарга бошловчи йўллари (1-қисм)

Бугунги глобаллашув даврида инсон ҳаётига таъсир қилаётган энг катта ижтимоий ва маънавий муаммолардан бири бу тез ва осон бойлик орттиришга бўлган интилишдир. Айниқса, ёшлар орасида “тез даромад”, “осон пул топиш”, “қисқа вақтда бойиб кетиш” каби ғоялар кенг тарқалиб, баъзан инсонни эҳтиётсиз қарорлар қабул қилишга, шошқалоқликка ва молиявий хатарли йўлларга кириб қолишга олиб келмоқда. Бу ҳолат фақат моддий зарар эмас, балки маънавий инқироз, ишонч йўқолиши ва ҳаётий тажрибанинг салбий шаклланишига ҳам сабаб бўлмоқда. Аслида эса Ислом дини инсонни ҳалол меҳнат, сабр, тафаккур ва ҳар бир ишда оқилона ёндашувга чорлайди, шошқалоқлик ва алдовга асосланган йўллардан қатъиян қайтаради. 

Инсон табиатида моддий фаровонликка интилиш мавжуд. Бу табиий ҳолат бўлиб, Ислом уни инкор қилмайди, балки тартибга солади. Аммо муаммо шундаки, айрим ҳолларда бу интилиш нафс билан аралашиб кетади ва инсонни тез натижа кутишга мажбур қилади. Нафс эса доимо энг осон, энг тез ва энг кам меҳнат талаб қиладиган йўлни танлашга ундайди. Натижада инсон узоқни ўйламай, шубҳали ва хавфли таклифларга ишониб қолиши мумкин. Айниқса бугунги кунда интернет ва ижтимоий тармоқларда “инвестиция”, “тез даромад”, “пассив фойда”, “кафолатланган фойда” каби жозибадор сўзлар остида турли таклифлар кўпайиб кетган. Бундай ҳолатлар кўплаб инсонларни эҳтиёткорликни унутишга, текширилмаган манбаларга ишонишга ва охир-оқибат зарар кўришга олиб келмоқда.

Аллоҳ таоло инсонни нафс фитнасидан огоҳлантириб Қуръони каримда шундай марҳамат қилади: “Албатта, нафс ёмонликка буюрувчидир” (Юсуф сураси, 53-оят). Инсоннинг ички истаклари доимо тўғри йўлга етакламайди, аксинча, агар назорат қилинмаса, уни хато ва гуноҳ йўлларга бошлаши мумкин. Тез бойиш васвасаси ҳам айнан шу ички истакларнинг нотўғри йўналтирилган кўринишидир. Шунингдек, яна бир оятда Аллоҳ таоло инсонларни дунё молига ҳаддан ташқари берилмасликка чақиради: “Сизлар мол-дунёни ҳаддан зиёда севасизлар” (Фажр сураси, 20-оят). Бу эса молга бўлган ортиқча муҳаббат инсонни адаштириши, уни шошқалоқликка ва нотўғри қарорларга олиб келиши мумкинлигини англатади.

Ислом таълимотида ҳалол ризқ топиш энг улуғ фазилатлардан бири ҳисобланади. Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳалол меҳнат билан топилган луқмани энг баракали ва энг афзал ризқ сифатида таърифлаганлар. У зот соллаллоҳу алайҳи васаллам: “Ҳеч ким ўз қўли билан топганидан кўра яхшироқ таом емамаган”, деб марҳамат қилганлар (Имом Бухорий ривояти). Ушбу ҳадис инсонни ўз меҳнати билан яшашга, ҳалол йўл билан даромад топишга ва шошқалоқ бойлик орттириш илинжидан узоқ бўлишга ундайди. Чунки ҳалол меҳнатда барака, шубҳали ва тез йўлларда эса кўпинча баракасизлик ва пушаймонлик бўлади.

Яна бир муҳим ҳадисда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам ҳалол ва ҳаром масаласини аниқ баён қилиб: “Ҳалол аён, ҳаром аён. Уларнинг орасида шубҳали нарсалар бор…” (Имом Бухорий ва Муслим ривояти), деб огоҳлантирганлар. Бу ҳадис бугунги замон учун жуда катта ибратдир, чунки кўплаб “тез бойиш” таклифлари айнан шубҳали ҳудудда жойлашган бўлиб, инсон уларнинг асл моҳиятини дарҳол англаб етмаслиги мумкин. Мўмин эса ўз динининг кўрсатмасига биноан шубҳали нарсалардан ҳам узоқ туриши лозим.

Шу ўринда таъкидлаш керакки, тез бойиш васвасаси кўпинча инсонни сабрсизликка ўргатади. Сабрсизлик эса ҳар қандай хато қарорнинг асосидир. Инсон тез фойда кўриш истагида бўлиб, кўпинча таклифларни чуқур ўрганмайди, уларни текширмайди ва натижада фирибгарлик ёки зарарли молиявий ҳолатларга тушиб қолиши мумкин. Бу эса нафақат молиявий йўқотиш, балки руҳий тушкунлик, ишонч йўқолиши ва ҳаётга бўлган муносабатнинг ўзгаришига ҳам олиб келади.

Ислом эса инсонни ҳар бир ишда мулоҳаза, эҳтиёткорлик ва тафаккур билан ҳаракат қилишга чорлайди. Аллоҳ таоло Қуръони каримда шундай марҳамат қилади: “Эй мўминлар! Ўзаро мол-мулкларингизни ботил йўл билан еманглар…” (Нисо сураси, 29-оят). Бу оят ҳар қандай алдов, фириб, шубҳали даромад ва ноҳақ йўл билан топилган молнинг Исломда қатъиян ман этилганини билдиради. Шунинг учун мўмин киши ҳар қандай молиявий таклифни қабул қилишдан олдин уни чуқур ўрганиши, ишончли манбаларга таяниш ва шошилмаслиги лозим.

Бугунги кунда “тез бойиш” васвасаси турли замонавий кўринишларда намоён бўлмоқда. Илгари бундай ҳолатлар кўпроқ ҳаётий алдашлар орқали содир бўлган бўлса, ҳозир интернет ва рақамли технологиялар ривожланиши билан улар янги, мураккаб ва жозибадор шаклларга кириб бормоқда. Энг муҳими шундаки, бу йўллар кўпинча ишончли кўринишда тақдим этилади, чиройли дизайн, таъсирли сўзлар ва “кафолатланган даромад” каби ваъдалар билан инсонни ўзига жалб қилади. Натижада айримлар текширмасдан туриб ишониб қўяди ва молиявий зарар кўради.

Шундай кўринишлардан бири бу турли “инвестиция платформалари” ва “тез даромад берувчи лойиҳалар”дир. Улар одатда инсондан маълум миқдорда пул киритишни талаб қилади ва қисқа вақтда бир неча баробар фойда ваъда қилади. Ташқи томондан бундай тизимлар жуда ишончли кўринади: расмий сайтлар, гўёки фаол фойдаланувчилар, ҳатто “муваффақиятга эришган” одамларнинг изоҳлари ҳам келтирилади. Аммо кўп ҳолларда бу каби тизимлар ҳақиқий иқтисодий фаолиятга эга бўлмайди, балки янги иштирокчилар маблағи ҳисобига аввалгиларга тўлов қилиш орқали вақтинчалик ишлайди. Бу эса охир-оқибатда кўпчиликнинг зарар кўриши билан тугайди.

Яна бир кенг тарқалган кўриниш бу “тармоқли маркетинг” ёки “жамоа орқали даромад қилиш” ғоясидир. Бу тизимда инсон фақат ўзи эмас, балки бошқаларни ҳам жалб қилиш орқали даромад олади. Дастлаб бу фойдали кўринади, чунки ҳар бир янги аъзо учун мукофот берилади. Аммо вақт ўтиши билан янги иштирокчилар топиш қийинлашади ва тизим барқарорлигини йўқотади. Натижада кўпчилик пастки босқичдаги иштирокчилар зарар кўради, юқоридагилар эса вақтинча фойда олиб улгурган бўлади.

Шунингдек, ижтимоий тармоқларда “уйда ўтириб даромад қилинг”, “телефон орқали пул топиш сирлари”, “кафолатланган фойда” каби эълонлар ҳам кенг тарқалган. Бундай таклифлар кўпинча Telegram ва Instagram орқали тарқатилади. Уларнинг асосий мақсади инсонни шошириб қарор қабул қилишга ундаш ва ишонч қозонишдир. Лекин бундай таклифларнинг аксарияти аниқ шартлар, шаффофлик ва реал кафолатларга эга бўлмайди.

Эшбоев Шахзод – “Имом Термизий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси ўқитувчиси

“Имом Термизий” ЎМИТМ матбуот хизмати