Қуръони карим нозил бўлгунга қадар араб тили (1-қисм)

Араб тили дунёдаги энг қадимий, бой ва грамматик жиҳатдан мукаммал шаклланган тиллардан бири ҳисобланади. Унинг шаклланиш ва юксалиш тарихи, шубҳасиз, исломдан олдинги давр — тарихимизда "Жоҳилия" (жаҳолат, билимсизлик даври) деб аталган олтин асрларга бориб тақалади. "Жоҳилия" атамаси бу давр кишиларининг эътиқодий ва ахлоқий қарашларига нисбатан ишлатилса-да, тилшунослик ва адабиёт нуқтайи назаридан бу даврни "Нутқ ва фасоҳат ренессанси" деб аташ ўринли бўлади. V-VII асрларда Арабистон ярим ороли ўзига хос қаттиқ иқлими, чексиз қум барханлари ва шафқатсиз яшаш шароити билан ажралиб турарди. Бундай муҳитда яшаган бадавий араблар учун ҳаёт-мамот масаласи нафақат қиличнинг ўткирлигига, балки сўзнинг таъсирчанлигига ҳам боғлиқ эди. Саҳронинг сукунатида инсон ўз туйғуларини, хавф-хатарни ёки қувончини ифодалаш учун тилнинг барча имкониятларидан фойдаланишга мажбур бўлган. Натижада, ёзма манбалар деярли мавжуд бўлмаган бир шароитда, инсон хотираси ва оғаки нутқи мўжизавий даражада ривожланди.

Араблар учун тил шунчаки мулоқот воситаси эмас, балки қабиланинг умумий "архиви", шарафини ҳимоя қилувчи қалқон ва аждодлар тарихини авлодларга етказувчи ягона кўприк эди. Ўша давр кишисининг тасаввурида сўзлашиш маҳорати унинг насл-насаби, ботирлиги ва ижтимоий мавқейидан дарак берган. Агар қабиладан ўткир сўзли нотиқ ёки истеъдодли шоир етишиб чиқса, бу ўша қабила учун катта байрам бўлган, чунки бу шоир ўз сўзи билан бутун қабилани юксалтириши ёки душман қабилани бир умрга шарманда қилиши мумкин эди. 

Тарихий контекстга назар ташласак, Жоҳилия даври араблари табиат билан узвий боғлиқликда яшаганлар. Бу боғлиқлик уларнинг нутқида ниҳоятда бой метафоралар, кутилмаган ташбеҳлари ва аниқ тасвирлар шаклида намоён бўлади. Улар шамолнинг шивирлашидан тортиб, туянинг қумдаги қадам товушигача бўлган ҳар бир ҳолатни алоҳида сўзлар билан ифодалашган. Бу эса ўз-ўзидан тилнинг лексик қатламини кенгайтириб, уни дунёдаги энг синонимларга бой тилга айлантирган. Жоҳилия даври арабининг тили — бу унинг руҳияти, эрксеварлиги ва саҳро кенгликларига бўлган чексиз муҳаббатининг инъикосидир.

Қабилавий лаҳжалар – қурайш феноменининг шаклланиши. Жоҳилия даври Арабистон ярим ороли лингвистик нуқтайи назардан ранг-баранг ва мураккаб харитани эслатарди. Ҳар бир қабила ўзининг географик жойлашуви, иқтисодий алоқалари ва насл-насабидан келиб чиқиб, ўзига хос талаффуз (лаҳжа) ва сўз бойлигига эга эди. Бу даврда араб тили шимолий ва жанубий тармоқларга бўлинган бўлиб, жанубда (асосан Яман ҳудудида) "ҳимярий" тили устунлик қилган бўлса, шимол ва марказда бугунги классик араб тилининг асоси бўлган аднанлар лаҳжалари кенг тарқалган эди. 

Қабилавий хусусиятлар ва лаҳжавий фарқлар. Ҳар бир қабиланинг тили уларнинг яшаш тарзи билан боғлиқ эди. Масалан, Тамим қабиласи ўзининг "анъана" (сўз бошидаги ҳамзани "айн" товуши билан талаффуз қилиш) хусусияти билан машҳур бўлган. Баъзи қабилалар сўз охиридаги товушларни қисқартириб гапирса, бошқалари аксинча, уларни чўзиб, урғу бериб талаффуз қилган. Бу фарқлар шунчалик сезиларли бўлганки, ҳатто ўша пайтда ҳам араблар бир-бирларининг гапириш услубидан қайси қабиладан эканлигини осонгина аниқлай олишган. Бироқ, бу турли-туманлик ичида бир феномен борки, у бутун араб дунёсини ягона адабий тил атрофида бирлаштирди. Бу — Қурайш лаҳжасининг устунлиги эди. 

Қурайш лаҳжасининг юксалиш сабаблари. Маккада истиқомат қилувчи Қурайш қабиласи тилининг бундай юксак даражага кўтарилишига бир неча тарихий ва ижтимоий омиллар сабаб бўлган: 

1. Диний омил. Макка шаҳри арабларнинг муқаддас зиёратгоҳи — Каъба жойлашган марказ эди. Ҳар йили ҳаж мавсумида Арабистоннинг турли бурчакларидан минглаб одамлар бу ерга оқиб келарди. Қурайшликлар зиёратчиларга хизмат кўрсатиш жараёнида барча қабилалар билан мулоқотда бўлган ва уларнинг тилидаги энг гўзал, энг нафис ибораларни ўзлаштириб, қўпол ва тушунарсиз сўзларни четга суриб қўйишган. 

2. Савдо ва иқтисод. Қурайшликлар йирик савдогарлар бўлиб, жанубда Яман, шимолда эса Шом (Сурия) билан карвон савдосини амалга оширган. Бу эса уларнинг тилига турли маданиятлардан янги сўз ва тушунчалар кириб келишига хизмат қилган.

3. Дипломатик мулоқот. Қурайш лаҳжаси йиллар давомида сайқалланиб, ўзининг қўполлигини йўқотиб борди. Натижада, у барча араблар учун энг тушунарли, энг нуфузли ва "стандарт" тилга айланди. 

Адабий тилнинг шаклланиши. Жоҳилия даври охирига келиб, қизиқ бир ҳолат юзага келди: одамлар кундалик ҳаётда (оила даврасида, қабиладошлари билан) ўзларининг маҳаллий лаҳжаларида гаплашган бўлсалар-да, расмий йиғинларда, шеърият базмларида ва халқаро мулоқотларда айнан Қурайш лаҳжасига асосланган "Фусҳа" (адабий тил)да сўзлашишга ўтишди. Бу — замонавий тилшуносликда "диглоссия" (икки тиллилик) деб аталадиган ҳодисага яқин эди. Яъни, бир томондан оддий халқ тили, иккинчи томондан эса юксак бадиият, дипломатия ва дин тили мавжуд эди. Қурайш лаҳжаси ўзининг ўрта йўлни танлагани (на жуда оғир ва на жуда содда бўлгани) билан барча қабилаларни ўзаро тушунишига кўприк бўлди.
Шундай қилиб, Жоҳилия даври арабларининг тили парчаланиб кетган қабилаларни маънавий жиҳатдан бирлаштирувчи ягона кучга айланди. Бу тилнинг жозибаси ва бойлиги кейинчалик бутун дунёни ҳайратга солган Қуръони Каримнинг айнан шу тилда нозил бўлиши учун энг мукаммал замин яратди. 

Эшбоев Шахзод – “Имом Термизий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси

“Имом Термизий” ЎМИТМ матбуот хизмати