Қуръон карим - муомала маданиятининг асосий тамойили

Муомала маданияти инсоният тарихида жамиятнинг ахлоқий пойдеворини белгиловчи муҳим омиллардан бири ҳисобланади. Инсоннинг атрофидагилар билан бўлган муносабати, нутқи, хулқ-атвори ва муомаласи унинг маънавий савиясини акс эттиради. Ҳар бир жамиятда муомала маданияти ижтимоий барқарорлик, ўзаро ишонч ва ҳамжиҳатликни таъминловчи асосий восита бўлиб хизмат қилади. Ислом таълимотида эса муомала маданияти алоҳида аҳамият касб этиб, Қуръони Карим бу борада мукаммал ахлоқий мезонларни белгилаб берган илоҳий манбадир. Қуръон инсонни нафақат ибодат ва эътиқод масалаларида, балки кундалик ҳаётдаги муомалаларда ҳам юксак ахлоққа риоя этишга чорлайди.

Қуръони Каримда муомала маданиятининг асосий тамойилларидан бири гўзал муомала ва чиройли сўзлашдир. Инсон сўзи унинг қалб ойнаси бўлиб, жамиятдаги муҳитни белгилайди. Қуръонда инсонларга нисбатан мулойим ва ҳурмат билан гапириш буюрилиб, қўпол сўз ва камситиш қатъиян ман этилади. Чиройли сўзлаш инсонлар ўртасидаги совуқликни бартараф этади, ўзаро ҳурмат ва меҳр-оқибатни мустаҳкамлайди. Айниқса, ота-она, қариндош-уруғ, қўни-қўшнилар ва жамиятнинг заиф қатламларига нисбатан юмшоқ муомала қилиш Қуръоний ахлоқнинг муҳим талаби ҳисобланади. Бу жиҳат инсоний муносабатларда меҳр-шафқатнинг устуворлигини кўрсатади.

Муомала маданиятида адолат ва ҳалоллик Қуръонда энг муҳим ахлоқий мезонлар сифатида эътироф этилади. Адолат инсоннинг ўз манфаатидан қатъи назар, ҳақиқат ва тўғрилик асосида муомала қилишини англатади. Қуръони Каримда адолатга риоя қилиш ҳар бир мўминнинг бурчи сифатида таъкидланади. Савдо-сотиқ, молиявий муносабатлар, меҳнат фаолияти ва ижтимоий алоқаларда ҳалоллик ва тўғрилик муомала маданиятининг асоси бўлиб хизмат қилади. Ҳалол муомала жамиятда ишонч муҳитини яратади, инсонлар ўртасидаги низолар ва келишмовчиликларнинг олдини олади. Қуръоний таълимотга кўра, адолатсизлик ва ёлғон жамиятнинг маънавий инқирозига сабаб бўлувчи иллатлар ҳисобланади.

Қуръонда муомала маданиятининг яна бир муҳим жиҳати сабр ва кечиримлиликдир. Инсонлар ўртасида турли хил келишмовчиликлар ва зиддиятлар бўлиб туриши табиий ҳол бўлса-да, Қуръон бундай вазиятларда сабр билан муомала қилишни, жаҳлга берилмасликни тавсия этади. Кечиримлилик инсоннинг нафсини енгиши ва юксак ахлоқ эгаси эканини намоён этади. Ёмонликка яхшилик билан жавоб қайтариш ғояси Қуръоний муомала маданиятининг энг олий кўринишларидан биридир. Бу тамойил жамиятда адоват ва нафратнинг камайишига, ўзаро тинчлик ва тотувликнинг мустаҳкамланишига хизмат қилади.

Муомала маданиятида тенглик ва инсон қадр-қимматини эъзозлаш масаласи ҳам Қуръонда муҳим ўрин тутади. Қуръони Карим барча инсонларни ирқи, миллати ва ижтимоий мавқеидан қатъи назар, тенг ва ҳурматга лойиқ мавжудот сифатида кўради. Бу ёндашув муомала жараёнида камситиш, менсимаслик ва таҳқирлаш каби салбий ҳолатларнинг олдини олади. Инсон қадрини улуғлаш жамиятда соғлом ижтимоий муҳитни шакллантиради ва муомала маданиятининг юксак даражада бўлишини таъминлайди.

Қуръоний муомала маданиятининг жамият ҳаётидаги аҳамияти беқиёсдир. Бундай ахлоқий қадриятларга асосланган жамиятда ўзаро ишонч кучаяди, ижтимоий адолат қарор топади ва маънавий муҳит соғломлашади. Муомала маданиятига амал қилган шахс жамиятда ҳурматга сазовор бўлади, унинг сўзи ва амали бошқалар учун ибрат бўлиб хизмат қилади. Айниқса, ёш авлодни Қуръоний муомала маданияти асосида тарбиялаш келажакда маънавий етук, масъулиятли ва жамиятга фойдали шахсларни вояга етказишда муҳим омил ҳисобланади.

Хулоса қилиб айтганда, Қуръони Каримда муомала маданияти инсон ҳаётининг ажралмас ва муҳим қисми сифатида талқин этилади. Чиройли сўзлаш, адолат, ҳалоллик, сабр, кечиримлилик ва инсон қадр-қимматини ҳурмат қилиш каби фазилатлар Қуръоний ахлоқнинг асосини ташкил этади. Ушбу тамойилларга амал қилиш нафақат шахснинг маънавий камолотига, балки жамиятнинг барқарор ва фаровон ривожланишига хизмат қилади. Қуръонга асосланган муомала маданияти ҳар қандай жамият учун мустаҳкам ахлоқий пойдевор бўлиб қолаверади.

Салоҳиддинов Исоқали – “Имом Термизий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси ўқитувчиси

“Имом Термизий” ЎМИТМ матбуот хизмати