Имом Сибавайҳ - араб тили дарғаларидан

 Араб тилшунослиги тараққиёти.

 Араб тили олимлари — бу араб тилининг наҳв (грамматика), сарф (сўз ясалиши), луғатшунослик ва балоғат (услубият) каби соҳаларини ўрганиб, ривожлантирган буюк алломалардир. Улар асосан Исломнинг илк асрларида, айниқса Басра ва Куфа илмий мактаблари атрофида фаолият олиб борганлар.

Араб тилшунослиги ривожланишининг асосий сабаблари:

Қуръонни тўғри тушуниш ва ўқиш зарурати

Ҳадисларни тўғри англаш эҳтиёжи

Араб тилини бошқа халқларга ўргатиш зарурати

Энг машҳур араб тили олимлари:

1. Сибавайҳ ва унинг мактаби.

Сибавайҳ — наҳв илмининг асосчиси

“Ал-Китоб” асари билан араб грамматикасини тизимлаштирган

2. Басра мактаби олимлари.

 Басра мактаби қоидаларни қатъий ва мантиқий асосда ишлаб чиққан.

Машҳур вакиллари:

Имом Халил ибн Аҳмад ал-Фароҳидий — араб луғатчилигининг асосчиси

Имом Мубаррад — наҳв олими

3. Куфа мактаби олимлари

Куфа мактаби эса амалий тил ва ривоятларга кўпроқ таянган.

Машҳур вакиллари:

Имом Кисоий

Имом Фарро

4. Кейинги давр алломалари

Араб тилшунослиги кейинчалик янада ривожланди:

Имом Ибн Жинний — тил назарияси ривожига катта ҳисса қўшган

Имом Замахшарий — балоғат ва тафсир илми олими

Имом Ибн Малик — машҳур “Алфийя” асари муаллифи

Араб тилшунослигининг асосий йўналишлари

Араб тили олимлари қуйидаги асосий фанларни ривожлантирганлар:

Наҳв — гап тузилиши ва эъроб қоидалари

Сарф — сўз ясалиши ва ўзгариши

Луғатшунослик — сўз маънолари ва луғатлар

Балоғат — нутқнинг гўзаллиги ва услуби

Аҳамияти

Араб тили олимларининг хизматлари жуда катта:

Ислом илмларининг ривожига асос бўлди;

Қуръон ва ҳадисни тўғри тушунишга ёрдам берди;

Араб тилини илмий фан даражасига олиб чиқди;

Бугунги кунда ҳам ўқитилаётган қоидаларни ишлаб чиқди.

Хулоса

Араб тили олимлари инсоният илмий меросида муҳим ўрин тутади. Улар ишлаб чиққан қоидалар ва ёзган асарлар бугунги кунда ҳам ўз аҳамиятини йўқотмаган. Айниқса, Имом Сибавайҳ ва ундан кейинги олимлар араб тилини мукаммал илмий тизимга солиб, уни дунёдаги энг бой ва чуқур тиллардан бирига айлантирдилар.

Юқорида айтилганидек, Имом Сибавайҳ араб тили наҳв илмининг энг буюк асосчиларидан бири бўлиб, ислом илм-фанида беқиёс ўрин эгаллайди. У яратган илмий асослар асрлар давомида ўз аҳамиятини сақлаб келмоқда.

Ҳаёти ва илмий шаклланиши.

Сибавайҳ (Абу Бишр Амр ибн Усмон ибн Қанбар) тахминан милодий 760-йилларда Широзда туғилган. Илм талабида Басрага бориб, у ерда ўз даврининг буюк олимларидан таълим олган.

Унинг энг машҳур устозларидан бири Имом Халил ибн Аҳмад ал-Фароҳидий бўлиб, у араб тилшунослигининг улкан намояндаларидан эди. Сибавайҳ айнан шу устоз орқали наҳв илмини мукаммал ўрганди.

“Ал-Китоб” ва илмий мероси

Сибавайҳнинг “Ал-Китоб” асари араб тили грамматикасининг илк мукаммал тизимли манбаси ҳисобланади. Бу асарда у:

наҳв қоидаларини,

эъроб масалаларини,

араб тилининг фонетик ва морфологик жиҳатларини илмий асосда баён қилган.

У асарида Қуръон оятлари ва саҳиҳ араб шеъриятидан далиллар келтиради, бу эса унинг илмий услубининг кучлилигини кўрсатади.

Уламоларнинг бу ўлим ҳақидаги фикрларидан.

Сибавайҳ ҳақида кўплаб буюк уламолар юксак баҳо берганлар:

Имом Жоҳиз шундай деган:

“Сибавайҳ араб тилида шундай китоб ёздики, ундан кейин ҳеч ким унга тенг келадиган асар ёзолмади.”

Имом Мубаррад айтади:

“Наҳв илмида барча инсонлар Сибавайҳга муҳтождир.”

Ибн ан-Надим ўзининг машҳур асарида шундай ёзади:

“Наҳв илмининг устуни — Сибавайҳдир.”

Ибн Жинни эса шундай деган:

“Сибавайҳ — бу илмда тенгсиз имомдир.”

Бу фикрлар унинг илмий даражаси нақадар юксак бўлганини кўрсатади.

Сибавайҳ тахминан 40 ёшлар атрофида Шерозда вафот этган. Қисқа умр кўрган бўлса-да, унинг илмий мероси ниҳоятда бойдир.

Хулоса.

Имом Сибавайҳ араб тили грамматикасининг асосчиси сифатида тарихда ўчмас из қолдирган буюк алломадир. Сибавайҳнинг илмий хизматлари беқиёсдир.

Наҳв илмини мустақил фан сифатида шакллантирди, араб тилининг қоидаларини тизимлаштирди, илмий методология яратди.

Унинг ишлари кейинги барча тилшунослар учун асос бўлиб хизмат қилган. У ҳақда уламоларнинг юксак баҳолари ҳам унинг илмий мақомини тасдиқлайди.

Низомиддинов Ҳошимжон – “Имом Термизий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси ўқитувчиси 

“Имом Термизий” ЎМИТМ матбуот хизмати