Қуръони карим нозил бўлгунга қадар араб тили (2-қисм)

Шеърият – арабларнинг энг олий "архиви". Жоҳилия даври арабларида шеърият шунчаки адабий жанр эмас, балки миллатнинг маънавий паспорти ва тарихий хотираси эди. Ўша даврнинг машҳур мақоли — "Шеърият араблар девонидир" бежиз айтилмаган. Чунки бадавийларнинг ҳаёти, урушлари, қадриятлари ва дунёқараши айнан шеърий сатрларда муҳрланган ва асрлар оша оғиздан-оғизга ўтиб келган.

Жоҳилия жамиятида шоир қабиланинг руҳи ва мафкуравий етакчиси ҳисобланган. Агар бирор қабиладан маҳоратли шоир етишиб чиқса, бошқа қабилалар уларни табриклаш учун йиғилишган. Шоир ўз шеъри билан қабилани юксакликка кўтариши ёки битта ҳажвияси билан душманни бутун Арабистонга шарманда қилиши мумкин эди. Одамлар шоирнинг тилидан қўрқишган, чунки унинг сўзи "ўчмас тамға" каби қабул қилинган.

Жоҳилия даври нутқ маданиятининг энг юксак намунаси — бу муъаллақот қасидаларидир. Ривоятларга кўра, энг гўзал деб топилган етти (баъзи манбаларда ўн) қасида олтин суви билан ёзилиб, Каъба деворига осиб қўйилган. Ушбу қасидаларда араб тилининг барча луғавий ва бадиий имкониятлари намоён бўлган. Энг машҳур шоирлар ва уларнинг тил бойлиги: 

1. Имруул Қайс шеърият подшоҳи деб аталган. Унинг табиатни, отни ва тунни тасвирлашдаги маҳорати бетакрор. Масалан, туннинг узоқ давом этишини қуйидагича тасвирлайди:

ألا أيها الليل الطويل ألا انجلي ... بصبحٍ وما الإصباح منك بأمثلِ 

Яъни: эй узун тун, тонг билан ёришгин, зеро тонг сенинг олдингда афзал эмасдир.

2. Антара ибн Шаддод жасорат ва ишқ шоири. Унинг қасидаларида ботирлик ва нафосат уйғунлашган. 

3. Зуҳайр ибн Абу Салмо "Ҳикматлар шоири" деб танилган. Унинг нутқи ўта вазмин ва тарбиявий аҳамиятга эга бўлган. 

Жоҳилия шеърияти ниҳоятда мураккаб қоидалар асосида қурилган. Улар қуйидаги жиҳатлари билан ажралиб туради: 

- ъаруз - шеърий вазнлар тизими. Бадавийлар ҳеч қандай мусиқий асбобсиз, фақат сўзлар оҳанги орқали нутқни мусиқага айлантиришган. 

- қофия тизими жуда қатъий бўлиб, ўнлаб байтлар битта ҳарф билан тугаши шарт бўлган. 

- Ўхшатиш ва истиора санъати. Шоирлар туя, бўри, қуёш ва юлдузларни инсоний туйғуларга қиёслаш орқали нутқни образли қилишган.

Шеърият жоҳилия даври араб тилини "музлатилган" ҳолда соф сақлаб қолишга ёрдам берди. Ҳар бир байтда ишлатилган сўзлар ва грамматик қоидалар тилнинг мезонига айланди. Кейинчалик исломий илмлар, хусусан, Қуръон тафсири ва луғатшунослик пайдо бўлганда, олимлар бирор сўзнинг маъносини аниқлаш учун айнан жоҳилия шеъриятига (шоҳид сифатида) мурожаат қилишди. Хулоса қилиб айтганда, жоҳилия шеърияти — бу араб халқининг оғаки нутқи ўзининг энг юқори бадиий ва эстетик даражасига кўтарилган нуқтадир. Бу даврдаги ҳар бир қасида, ҳар бир байт тилнинг қанчалик мослашувчан ва қудратли эканлигини исботловчи тарихий ҳужжатдир. 

Аёллар нутқи ва ижтимоий мулоқот одоби. Жоҳилия даври араб жамиятида нутқ маданияти фақат эркаклар ёки шоирлар билан чекланиб қолмаган. Аёллар ҳам тилнинг нафосати, бойлиги ва ижтимоий таъсир кучи борасида эркаклардан қолишмаганлар. Саҳро шароитида аёл киши оиланинг тарбиячиси ва қабиланинг маънавий устуни сифатида тилнинг энг тоза ва ўткир намуналарини авлодларга етказган. 

Аёллар нутқининг энг юксак чўққиси марсия —рисо жанрида намоён бўлган. Урушларда ҳалок бўлган яқинлари учун айтилган марсиялар шунчаки йиғи эмас, балки тилнинг энг оғриқли ва таъсирчан тасвирлари эди. Бу борада Ал-Ханса бинти Амр ўзининг акалари Сахр ва Муовияга бағишлаган марсиялари билан бутун Арабистонга танилган. Унинг нутқи ниҳоятда фасоҳатли бўлиб, ўша даврнинг энг буюк шоирлари ҳам унинг сўз бойлиги ва дардли ифодаларига тан беришган. 

Аёллар, айниқса кексалар ва оналар, ўз нутқларида ҳикматли сўзлар ва насиҳатларга кўп ўрин беришган. Қизини узатаётган онанинг насиҳати — жоҳилия даври ижтимоий мулоқотининг энг гўзал намунаси ҳисобланади. Масалан, Умама бинти ал-Ҳориснинг қизига айтган ўнта васияти ўзининг мантиқийлиги, қисқалиги ва тушунарлилиги билан араб адабиётининг дурдонасига айланган. Бу нутқларда аёллар ижтимоий муносабатларни тартибга солувчи энг нозик қоидаларни тушунтиришган.

Араблар сукут сақлашни ҳам нутқ маданиятининг бир қисми деб билишган. "Агар гапириш кумуш бўлса, сукут сақлаш олтиндир" деган ҳикматнинг асоси ўша давр бадавийларининг мантиқий хулосаларига бориб тақалади. Нотиқ гапираётганда уни бўлмаслик, гапни охиригача тинглаш ва жавобда тўғри ва мустаҳкам сўз ишлатиш аслзода арабларнинг асосий сифатларидан бири бўлган.

Хулоса қилиб айтганда, аёлларнинг нутқи ва ижтимоий мулоқот одоби жоҳилия даври араб тилини шунчаки уруш ва фахр тили эмас, балки меҳр-муҳаббат, оила, тарбия ва юксак одоб-ахлоқ тилига айлантирган. Бу эса тилнинг барча ижтимоий қатламларда бирдек гўзал ва ҳаётий бўлишини таъминлаган. 

Исломий давр тили учун пойдевор. Жоҳилия даври арабларининг нутқ маданияти ва тил хусусиятларини ўрганиш шуни кўрсатадики, бу давр инсоният тарихидаги энг ҳайратланарли лингвистик феноменлардан биридир. Ҳеч қандай расмий таълим тизими, ёзма қонун-қоидалар ёки луғатларсиз, саҳро бағрида яшаган бадавийлар дунёдаги энг бой, грамматик жиҳатдан энг мураккаб ва мантиқий жиҳатдан энг пишиқ тилни шакллантира олганлар.

Жоҳилия араби учун унинг тили — шунчаки сўзлар жамланмаси эмас, балки унинг ҳурлиги, ғурури ва дунёқарашининг инъикоси эди. Биз кўриб чиққан фасоҳа ва балоға тушунчалари ўша давр кишисининг фикрлаш даражаси нақадар юқори бўлганидан далолат беради. Улар сўзни заргарлик буюмидек эъзозлашган ва уни ишлатишда ниҳоятда масъулиятли бўлишган. 

Жоҳилия давридаги ушбу юксак тил тараққиёти тасодиф эмас эди. Тарихий ва илоҳий нуқтайи назардан қараганда, бу давр тили келгусида нозил бўладиган Қуръони каримнинг мўжизавийлигини қабул қилиш ва тушуниш учун тайёрланган "мукаммал база" эди. Қуръон ўша давр араблари энг кўп фахрланган соҳа — тил ва нутқ соҳасида уларга "таҳадди" (чорлов) ташлади ва уларнинг ўз тилидаги энг юксак услубларни ҳам ортда қолдирди. 

Бугунги кунда биз классик араб тилини, унинг грамматикаси ва адабиётини ўрганар эканмиз, албатта, жоҳилия даври манбаларига мурожаат қилишга мажбурмиз. Зеро, бу давр тили замонавий араб сивилизатсиясининг илдизи, унинг гўзаллиги ва қудратининг манбайидир. Жоҳилия араблари ўз тиллари орқали бизга шундай мерос қолдирдиларки, у орқали биз ўша даврнинг нафасини, саҳронинг шиддатини ва инсон нутқининг чексиз имкониятларини ҳамон ҳис этиб келмоқдамиз.

Эшбоев Шахзод – “Имом Термизий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси

“Имом Термизий” ЎМИТМ матбуот хизмати