Радикализм тушунчаси, моҳияти, шаклланиши ва сабаблари (1-қисм)

Раддия

Бугунги кунда радикализм ва экстремизм каби қарашлар дунё бўйича хавф туғдирувчи омиллардан бири сифатида эътироф этилмоқда. Демократик жамият учун энг катта таҳдид — айрим гуруҳларнинг муросасиз ғоялари орқали жамиятда бўлиниш, зўравонликка ундаш ва террор ҳаракатларига йўл очишидир.

Радикализм атамаси лотинча радих (“илдиз”) сўзидан келиб чиққан бўлиб, жамиятнинг туб илдизини ўзгартириш истагини англатади. 
Радикализм ҳам мутлақо салбий, ҳам мураккаб ижтимоий-ҳуқуқий нуқтаи назардан ўрганилиши лозим ҳодисадир. 

Радикализм тушунчаси ва моҳияти

Радикализм — шахс ёки гуруҳнинг жамиятдаги мавжуд сиёсий, иқтисодий ва маданий тизимни тубдан, кескин тарзда ўзгартиришга бўлган интилиши. 

“Радикал” сўзи лотинча радиcалисъдан бўлиб, “илдизга оид”, “асл” маъноларини англатади. 

Баъзи манбаларда радикализм “ижтимоий муаммоларни ҳал қилиш учун муросасиз, кескин чоралар қўллаш тарафдори бўлган тамойиллар мажмуаси” деб таърифланади. 

Радикализм кўпинча экстремизм билан боғлиқ бўлишига қарамай, экстремизм фақат кескин ҳаракатларда намоён бўлиши мумкин бўлса, радикализм ғоя ва таваккал интилишлар босқичи ҳам бўлиши мумкин. Радикализм ғоявий-мафкуравий жиҳатдан қуйидаги хусусиятлар билан тавсифланади: Муродасизлик: Радикал позийтсияларда муросага ўрин йўқ, “барчаси ёки ҳеч нарса” тамойили амал қилади. Кескинлик: Муаммоларни ҳал қилишда меъёрий ва юмшоқ усуллардан эмас, кескин воситалар ва радикал чоралардан фойдаланиш. Тугаллик (фундаментализм билан боғлиқлиги): Баъзан диний ёки идеологик асосларга қайтиш, мавжуд тартибни йўққа чиқариш истаги билан. Трансформатсион интилишлар: Фаолият кўлами фақат айрим чоралар ўзгартириш билан чекланмай, тизимли, структурал ўзгаришларга қаратилган. Зўравонлик вариантлари: Баъзан радикализм зўравон шаклларга ўтиши мумкин — экстремизм, террорисме кабилар.

Радикализмнинг моҳияти — жамиятда туб ўзгаришлар яратиш, мавжуд тартибни йўққа чиқариш ёки янгилаб қайта қуриш истаги. Бу ислоҳотлардан кўра радикал инқилобий ўзгариш тарафдоридир.

Радикализм шаклланиши

Радикализм одатда бир зумда пайдо бўлмайди; у босқичма-босқич шаклланади. Қуйидаги босқичлар модели кўп тадқиқотларда тилга олинади: Ғоявий қизиқиш: Шахс ёки гуруҳ муаммоларни кўриб, радикал ғоялар билан таниша бошлайди. Идентификатсия: Радикал ғоялар соҳиби билан идентификатсия — ўзини гуруҳнинг қарашлари билан боғлаш. Рекрутмент ва сиёсий мобилизатсия: Гуруҳга аъзо бўлиш, фаол қатнашиш. Радикал ҳаракатга ўтиш: Муросасизликка келиш ва баъзида зўрлик усулларини қўллаш.

Баъзи мақолаларда радикализм жараёнини “ижтимоий юқум” (соcиал cонтагион) контсептсияси билан мисоллашади — яъни ғоялар бир гуруҳдан бошқаларга тарқалади.

Шунингдек, ёшлар гуруҳлари ичида ижтимоий шароит, тенгдошлар таъсири, онлайн муҳит радикаллашув жараёнини тезлаштиради. 

Шаклланиш жараёнида ижтимоий ва сиёсий кескинликлар, мамлакатдаги инқироз, ҳукуматнинг аҳоли билан боғланиши заифлиги радикаллашишни қўллаб-қувватлайди.

Пармонов Бобошер – “Имом Термизий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси ўқитувчиси

“Имом Термизий” ЎМИТМ матбуот хизмати