ИСЛОМ — ТИНЧЛИК ДИНИ

Ислом — Аллоҳ томонидан инсониятга юборилган сўнгги илоҳий дин бўлиб, ўз моҳиятига кўра тинчлик, меҳр-шафқат, адолат ва инсонпарварлик динидир. Унинг номининг ўзи ҳам шу маънони ифодалайди: "Ислом" сўзи арабча "салима" илдизидан олинган бўлиб, "тинчлик", "омонлик" ва "хотиржамлик" маъноларини англатади. Қуръони Карим, Пайғамбаримиз Муҳаммад (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг ҳаёти ва Ислом таълимотининг асосий тамойиллари — барчаси инсонни тинчлик, кечиримлилик ва яхшиликка чорлайди. Ушбу мақолада айнан шу — Исломнинг тинчликсевар ва инсонпарвар моҳияти Қуръон оятлари ва саҳиҳ ҳадислар орқали ёритиб берилади.

Шу билан бирга, афсуски, замонавий дунёда баъзан нотўғри тушунчалар ва ноаниқ маълумотлар туфайли Ислом дини ҳақида ҳақиқатга тўғри келмайдиган салбий фикрлар ҳам тарқалиб қолган. Айрим оммавий ахборот воситаларида диний экстремизм ва терроризм ҳаракатлари Ислом билан боғлаб кўрсатилиши, "исломофобия" каби нохолис қарашларнинг кучайиши, шунингдек баъзи радикал гуруҳларнинг ўз ғаразли мақсадлари йўлида дин номидан нотўғри фойдаланиши — буларнинг барчаси ушбу буюк ва олижаноб диннинг асл қиёфасини хиралаштиришга хизмат қилмоқда. Қуйида ушбу мақолада айнан шу икки томон — Исломнинг ҳақиқий, манбаларга асосланган тинчликсевар моҳияти ва унга нисбатан тарқалган нотўғри, салбий тасаввурлар алоҳида-алоҳида кўриб чиқилади.

"Ислом" сўзи арабча "салима" феълидан олинган бўлиб, "тинчлик", "хотиржамлик", "омонлик" ва "бўйсуниш" деган маъноларни англатади. Шу билан бир қаторда, "Ислом" сўзи "салом" сўзи билан бир илдиздан келиб чиққан бўлиб, бу иккаласининг ҳам асосида тинчлик ва омонлик тушунчаси ётади. Мусулмонлар бир-бирлари билан учрашганда "Ассалому алайкум", яъни "Сизга тинчлик-омонлик бўлсин" деб саломлашишлари ҳам тасодифий эмас — бу Исломнинг энг чуқур моҳиятини акс эттирувчи кундалик одатдир. Демак, Ислом динининг номи ва мусулмонларнинг бир-бирига берган табриклари ўзидаёқ тинчликка чақириқ яширинган.

Диний истилоҳ сифатида эса Ислом — ягона Аллоҳга иймон келтириш, Унинг иродасига бўйсуниш ва шу орқали қалбан ҳамда руҳан хотиржамликка, яъни ички тинчликка эришишдир. Шундай қилиб, Ислом инсонни нафақат ташқи дунё билан, балки ўз виждони ва ички дунёси билан ҳам яраштирувчи диндир.

Қуръони Карим — Исломнинг асосий манбаи бўлиб, унда тинчлик, адолат ва раҳм-шафқат ҳақидаги кўрсатмалар кўп ўринларда такрорланади. Аллоҳ таоло Қуръонда инсонларни яхшилик, кечиримлилик ва муросага чақиради. Жумладан, агар бирор кимса ёвузлик қилса ҳам, унга яхшилик билан жавоб қайтариш тавсия этилади, чунки бу душманликни дўстликка айлантириши мумкин: "Яхшилик билан ёмонлик баравар бўлмас. (Ёмонликни) гўзалроқ (муомала) билан даф қилинг! (Шунда) бирдан сиз билан ўрталарингизда адоват бўлган киши қайноқ (қалин) дўстдек бўлиб қолур" (Фуссилат сураси, 34-оят).

Қуръонда инсоннинг бир жонни ноҳақ ўлдириши бутун инсониятни ўлдиргандек оғир гуноҳ сифатида, аксинча бир жонни қутқариш эса бутун инсониятни қутқаргандек савоб иш сифатида таъкидланади: "...Бирор жонни ўлдирмаган ёки Ерда (бузғунчилик ва қароқчилик каби) фасод ишларини қилмаган инсонни ўлдирган одам худди ҳамма одамларни ўлдирган кабидир. Унга ҳаёт бахш этган (ўлимдан қутқариб қолган) одам эса барча одамларни тирилтирган кабидир" (Моида сураси, 32-оят). Бу оят инсон ҳаётининг Ислом динида нақадар муқаддас ва дахлсиз саналишини яққол кўрсатиб турибди.

Шунингдек, Қуръонда динни қабул қилишда мажбурлаш йўқ эканлиги алоҳида таъкидланади: "Динда зўрлаш йўқ, зеро, тўғри йўл янглиш йўлдан ажрим бўлди" (Бақара сураси, 256-оят). Бу эса Исломнинг бошқа эътиқод эгаларига нисбатан бағрикенг ва тинчликсевар муносабатда бўлишини кўрсатувчи муҳим далилдир.

Яна Қуръонда мусулмонларга фақат ўзига ҳужум қилинган тақдирдагина ҳимоя мақсадида курашиш рухсат этилгани, аммо чекловдан чиқиб кетмаслик лозимлиги буюрилади: "Сизларга қарши уруш қилаётганларга қарши Аллоҳ йўлида уруш қилингиз, лекин ҳаддан ошмангиз. Албатта, Аллоҳ ҳаддан ошувчиларни севмайди" (Бақара сураси, 190-оят). Бу кўрсатма Исломнинг тажовузкорликка эмас, балки адолат ва ўзини ҳимоя қилишга асосланган дини эканлигини исботлайди.

Пайғамбаримиз Муҳаммад (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)нинг бутун ҳаёти тинчликсеварлик, кечиримлилик ва раҳм-шафқат намунаси бўлиб қолган. У киши "Раҳматан лил-оламин", яъни "оламларга раҳмат қилиб юборилган" зот сифатида юборилган эди. Пайғамбаримизнинг Макка фатҳи пайтида ўзига ва саҳобаларига кўп йиллар давомида зулм қилган, уларни таъқиб қилиб, ватанларидан ҳайдаб чиқарган маккаликларни кечириб юборгани тарихда тинчлик ва кечиримлиликнинг энг ёрқин намунаси сифатида қайд этилади. У киши ўч олиш ўрнига умумий афв эълон қилиб: "Бугун сизларга ҳеч қандай даъво-танбеҳ йўқ. Боринглар, сизлар озод-эркинсизлар" деди.

Пайғамбаримизнинг саҳиҳ ҳадисларида ҳам тинчлик, меҳр-шафқат ва инсонпарварлик ғояси изчил равишда таъкидланади. Жумладан, у киши шундай деган: "Сизлардан бирингиз ўзи учун истаган нарсани биродари учун ҳам истамагунча, комил мўмин бўлмайди" (Бухорий ва Муслим ривояти). Яна бир ҳадисда: "Ким одамларга раҳм қилмаса, унга ҳам раҳм қилинмайди" (Бухорий ривояти), дейилган бўлса, бошқа бир ҳадисда: "Мусулмон — бошқа мусулмонлар унинг қўли ва тилидан хавфсиз бўлган кишидир" (Бухорий ва Муслим ривояти), деб таъкидланган. Бундан ташқари, Пайғамбаримиз: "Ер юзидагиларга раҳм қилинг, осмондаги (Аллоҳ) ҳам сизларга раҳм қилади" (Термизий ривояти) деб, раҳм-шафқатни Ислом ахлоқининг марказига қўйган.

Видолашув ҳаж сафари чоғида айтилган машҳур хутбасида Пайғамбаримиз шундай деган эди: "Албатта, сизларнинг қонларингиз, молларингиз ва шарафларингиз бир-бирингизга шу кунингиз, шу ойингиз ва шу шаҳрингиз каби ҳаром (дахлсиз)дир" (Бухорий ва Муслим ривояти). Бу сўзлар инсон ҳуқуқлари, мулкий дахлсизлик ва шаън-шарафнинг Исломда нақадар муқаддас саналишини яққол кўрсатади.

Кўпинча ғарб оммавий ахборот воситаларида "жиҳод" сўзи нотўғри талқин қилиниб, у фақат уруш ва зўравонлик билан боғланади. Ҳолбуки, "жиҳод" сўзининг асл маъноси арабча "жуҳд" — "ҳаракат қилиш", "куч сарфлаш", "тиришиш" деган маънодан келиб чиққан. Ислом таълимотида энг катта жиҳод — бу инсоннинг ўз нафси, ёмон хулқ-атвори ва гуноҳлари билан курашиши, яъни "жиҳод ан-нафс" ҳисобланади. Пайғамбаримиз жангдан қайтган саҳобаларга "Биз кичик жиҳоддан катта жиҳодга қайтдик" деб, нафс билан курашишни ҳақиқий жиҳод деб атаган эди.

Ҳарбий маънодаги жиҳод эса фақат мудофаа мақсадида, адолатсизлик ва зулмга қарши курашиш учун, қатъий шариат қоидаларига мувофиқ рухсат этилади. Бунда ҳам тинч аҳоли, аёллар, болалар, кексалар ва ибодатхоналарга тегиш қатъиян ман этилади. Демак, жиҳод тушунчаси ўзбошимчалик билан зўравонлик қилиш эмас, балки адолат, мудофаа ва ўз-ўзини такомиллаштириш маъносини англатади.

Ислом дини инсоннинг ирқи, миллати, ранги ва ижтимоий мавқеидан қатъи назар, барча одамларни тенг кўради. Пайғамбаримиз ўзининг видолашув хутбасида "Арабнинг ажамдан, оқнинг қорадан ҳеч қандай устунлиги йўқ, фақат тақво билангина устунлик бор" деб таъкидлаган эди. Бу ғоя бугунги кунда ҳам инсоният орасидаги тенглик ва адолат тамойилларининг диний асосини ташкил этади.

Шунингдек, Ислом қўшничилик ҳуқуқлари, камбағалларга ёрдам бериш, етим-есирларни ҳимоя қилиш, меҳмондўстлик ва ўзаро ҳурмат каби ижтимоий фазилатларга катта эътибор беради. Закот — Исломнинг беш устунидан бири бўлиб, бой-бадавлат кишиларнинг камбағалларга моддий ёрдам беришини мажбурий қилади. Бу эса жамиятда ижтимоий адолат ва тинчликни таъминлашнинг муҳим воситаси ҳисобланади.

Ислом ўзидан олдинги илоҳий динларни, жумладан яҳудийлик ва насронийликни ҳам ҳақ динлар сифатида тан олади ва уларнинг пайғамбарларини ҳурмат қилади. Қуръонда Исо, Мусо, Иброҳим каби пайғамбарлар ҳурмат билан тилга олинади. Тарих давомида Ислом мамлакатларида турли динларга мансуб халқлар асрлар давомида тинч-тотув яшаб келганлар. Андалусия (Испания)даги мусулмонлар ҳукмронлиги даври, Усмонлилар империясидаги кўп миллатли ва кўп конфессияли жамият, Бухоро ва Самарқанд каби Марказий Осиё шаҳарларида турли миллат ва дин вакилларининг бирга яшагани бунга ёрқин мисол бўла олади.

Юқорида келтирилган далиллар Исломнинг асл моҳияти тинчлик ва инсонпарварликдан иборат эканлигини кўрсатса-да, бугунги кунда жамиятда ушбу динга нисбатан бир қатор нотўғри ва салбий тасаввурлар ҳам кенг тарқалганини тан олиш керак. Уларнинг асосийларини қуйидагича санаб ўтиш мумкин:

— Оммавий ахборот воситаларида диний экстремизм ва терроризм ҳаракатларининг кўпинча Ислом билан боғлаб кўрсатилиши, натижада диннинг умумий қиёфаси зўравонлик билан айнанлаштирилиши;

— "Жиҳод" тушунчасининг фақат ҳарбий маънода, яъни "муқаддас уруш" сифатида нотўғри талқин қилиниши, унинг асл — нафс билан курашиш ва ўз-ўзини такомиллаштириш маъносининг эътибордан четда қолиши;

— Ғарб жамиятларида "исломофобия" деб аталувчи нохолис қўрқув ва тарафкашликнинг кучайиши, бунинг натижасида мусулмонларга нисбатан камситиш ва нотўғри муносабатнинг юзага келиши;

— Баъзи радикал ва экстремистик гуруҳларнинг ўз сиёсий ёки ғаразли мақсадларини оқлаш учун диний матнларни умумий мазмунидан узиб, бузиб талқин қилиши;

— Ислом динидаги айрим маросим ва урф-одатларнинг маълумот етишмаслиги сабабли қўрқинчли ёки бегона нарса сифатида идрок этилиши.

Бироқ мутахассислар ва диний уламоларнинг таъкидлашича, терроризмнинг ҳеч қандай дини, миллати ёки ирқи йўқ. Ҳар қандай динда, жумладан бошқа эътиқодларда ҳам ўз таълимотини бузиб талқин қилувчи экстремистик гуруҳлар учраб туради, аммо бу гуруҳларнинг хатти-ҳаракатлари ўша диннинг умумий моҳиятини акс эттирмайди. Юқорида келтирилган Қуръон оятлари ва ҳадисларнинг ўзи ҳам бу каби салбий тасаввурларнинг ҳақиқатга тўғри келмаслигини яққол исботлайди.

Дунёнинг етакчи диний ва сиёсий арбоблари, жумладан турли мамлакатларнинг муфтийлари ва олимлари мунтазам равишда терроризм ва зўравонликни қаттиқ қоралаб, бу каби ҳаракатларнинг Ислом таълимотига зид эканлигини баён қилиб келишмоқда. Халқаро миқёсда ўтказилаётган динлараро мулоқот конференциялари, тинчлик форумлари ва саммитлар ҳам айнан шу мақсадни — турли дин ва маданият вакиллари ўртасида ўзаро ҳурмат ва тушунишни мустаҳкамлашни кўзлайди. Ўзбекистон мисолида ҳам кўплаб халқаро анжуманлар, жумладан диний бағрикенглик ва мўътадилликка бағишланган тадбирлар мунтазам ташкил этиб келинмоқда, бу эса мамлакатимизнинг динлараро тотувликни сақлашга қанчалик алоҳида эътибор қаратаётганидан далолат беради.

Марказий Осиё, хусусан Ўзбекистон ҳудуди тарих давомида турли дин ва маданият вакилларининг тинч-тотув яшаб келган макони бўлиб келган. Бухоро, Самарқанд, Хива каби қадимий шаҳарларда ислом олимлари билан бир қаторда бошқа динларга мансуб савдогарлар, олимлар ва сайёҳлар ҳам эркин фаолият юритишган. Имом Бухорий, Имом Термизий, Бурҳониддин Марғиноний каби буюк алломаларимизнинг илмий мероси ҳам айнан шу бағрикенг муҳитда шаклланган бўлиб, уларнинг асарларида илм-фанга, адолатга ва инсонпарварликка катта эътибор қаратилган.

Ҳозирги кунда ҳам Ўзбекистонда юзлаб миллат ва элат вакиллари, турли диний конфессиялар тинч-тотув ёнма-ён яшаб келмоқда. Бу эса мамлакатимизда асрлар давомида шаклланган бағрикенглик, ўзаро ҳурмат ва тотувлик анъаналарининг бугунги кунда ҳам давом этаётганининг ёрқин исботидир. Давлат сиёсати даражасида диний экстремизм ва радикализмга қарши курашиш, аҳоли орасида, айниқса ёшлар ўртасида диний саводхонликни ошириш борасида изчил ишлар олиб борилмоқда.

Юқорида келтирилган далиллар шуни кўрсатадики, Ислом — ўз моҳияти, номи, муқаддас китоби ва Пайғамбарининг ҳаёти билан тинчлик, меҳр-шафқат, адолат ва инсонпарварлик динидир. Диний экстремизм ва терроризм ҳаракатлари Ислом таълимотига асло мос келмайди ва бундай ҳаракатларни амалга оширувчи кимсалар Исломнинг ҳақиқий моҳиятини бузиб кўрсатувчи, ўз манфаатлари йўлида динни восита қилиб олган шахслардир. Ҳар қандай дин сингари, Исломни ҳам тўғри ва холис манбалар — Қуръони Карим, саҳиҳ ҳадислар ва уламоларнинг илмий изоҳлари орқали ўрганиш лозим. Фақатгина шундай ёндашув орқали Исломнинг ҳақиқий ва асл қиёфасини — тинчлик, адолат ва яхшилик динига айланган қиёфасини тўғри англаб етиш мумкин бўлади.

Эшбоев Шаҳзод – “Имом Термизий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси ўқитувчиси

“Имом Термизий” ЎМИТМ матбуот хизмати