Устоз — илм ва маърифат чироғи

Ҳар йили 1-октябр куни мамлакатимизда алоҳида меҳр ва эҳтиром билан нишонланадиган Устоз ва мураббийлар байрами — бу нафақат давлат миқёсидаги расмий сана, балки ҳар бир инсоннинг қалбида ўзига хос илиқлик ва миннатдорчилик ҳиссини уйғотувчи маънавий байрамдир. Устозларимиз — бизга илк бор ҳарфларни таништирган, дунёни англаш йўлини кўрсатган, ҳаёт мактабида қўлимиздан етаклаб борган, билим билан бирга инсонийлик сабоқларини ҳам берган буюк зотлардир. Ислом дини ҳам илм-маърифатга, устозлик ва мураббийлик фаолиятига ниҳоятда юксак қадрият сифатида қарайди. 

Устозлик ва мураббийлик ҳақида сўз юритганда, энг аввало таъкидлаш лозимки, Пайғамбаримиз Муҳаммад (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) бутун инсоният, хусусан барча мусулмонлар учун энг буюк устоз ва мураббий ҳисобланади. У зотнинг "Албатта, мен сизларга муаллим сифатида юборилганман" (Ибн Можа ривояти), деганликлари ривоят қилинади. Бу ҳадис Пайғамбаримизнинг нафақат диний йўлбошчи, балки инсониятга илм, одоб ва ҳикмат ўргатган улуғ Устоз эканликларини яққол кўрсатади.

Пайғамбаримиз ўз саҳобаларига Қуръон оятларини ўргатиш билан бир қаторда, кундалик ҳаётнинг барча жабҳаларида — оиладаги муносабатлардан тортиб савдо-сотиқ қоидаларигача, тозалик-покликдан тортиб қўшничилик ҳуқуқларигача бўлган барча масалаларда амалий устозлик қилганлар. У кишининг таълим-тарбия услуби сабр-тоқат, меҳр-шафқат ва ҳар бир инсоннинг савиясига мос ёндашувга асосланган эди. Шу боис ислом олимлари Пайғамбаримизни "ал-Муаллимул-аввал", яъни "биринчи ва энг буюк Устоз" деб аташади. Демак, бугун биз нишонлаётган Устоз ва мураббийлар байрамининг маънавий илдизларини ҳам айнан Пайғамбаримизнинг устозлик намунасидан излаш ўринлидир — зеро, барча кейинги олим ва устозларимиз, билиб-билмай, айнан шу улуғ зотнинг йўлини давом эттириб келмоқдалар.

Ислом дини — илм-маърифатга энг катта аҳамият берувчи динлардан биридир. Бунга энг яққол далил шундаки, Пайғамбаримиз Муҳаммад (соллаллоҳу алайҳи ва саллам)га нозил бўлган илк ваҳийнинг ўзи ҳам илмга, ўқишга чақириқ билан бошланган: "Ўқи! Сени яратган Роббинг номи билан. У инсон зотини уюган қондан яратди. Ўқи! Роббинг – карамлидир. У қалам билан (ёзишни) ўргатган Зотдир. У инсонга билмаган нарсаларини ўргатди" (Алақ сураси, 1–5-оятлар). Қуръони Каримнинг айнан шу оятлар билан бошланиши, илм ва ўқиш Ислом динида қанчалик устувор ўрин тутишини яққол кўрсатади.

Шунингдек, Қуръонда илм аҳли бошқалардан устун қўйилади: "...Айтинг: "Билгувчилар билан билмагувчилар тенг бўла оладими?!" Фақат ақл эгаларигина эслаб-фикрлаб кўрурлар" (Зумар сураси, 9-оят). Бу оят илм ва билим инсонни маънавий ва ақлий жиҳатдан юксалтирувчи энг қимматли бойлик эканлигини таъкидлайди. Яна бир оятда Аллоҳ таоло мўмин бандаларидан илмда чуқурлашганларнинг мартабасини алоҳида кўтаришини баён қилади: "Аллоҳ сизлардан имон келтирганларнинг ва илм берилганларнинг даражаларини юксалтирур" (Мужодала сураси, 11-оят).

Пайғамбаримиз Муҳаммад (соллаллоҳу алайҳи ва саллам) ўзларидан кейин келган барча олим ва устозларга ҳам ўрнак бўлиб, илм ўргатишни энг улуғ вазифалардан бири сифатида қолдирганлар. Шу боис Ислом таълимотида ҳақиқий устоз — Пайғамбаримиз йўлини давом эттирувчи, инсонларни ҳақ-адолат ва билим сари етакловчи мўътабар шахс ҳисобланади.

Пайғамбаримиз олимларнинг мартабасини жуда юқори қўйиб, қуйидагича деган эдилар: "Олимлар пайғамбарларнинг ворисларидир. Албатта, пайғамбарлар динор ҳам, дирҳам ҳам мерос қолдирмаганлар, балки улар илм мерос қолдирганлар. Ким шу илмни олса, улуғ бир бахтга муяссар бўлган бўлади" (Абу Довуд ва Термизий ривояти). Бу ҳадис устоз ва олимларнинг жамиятдаги ўрни нақадар буюк эканлигини, улар ҳақиқатда пайғамбарлар меросининг давомчиси эканлигини таъкидлайди.

Ислом динида ўз устозига, яъни билим ва тарбия берган кишига ҳурмат кўрсатиш алоҳида одоб сифатида талқин этилади. Пайғамбаримиз шогирдларга нисбатан доимо меҳр-шафқат ва ғамхўрлик билан муносабатда бўлганлар, шу билан бирга ўзларига ўргатувчи (устоз)ларга ҳурмат-эҳтиром кўрсатишни ҳам буюрганлар. Бир ҳадисда: "Бизнинг кичигимизга раҳм қилмаган, каттамизнинг ҳурматини билмаган ва олимимизнинг ҳақини тан олмаган киши биздан эмас" (Аҳмад ибн Ҳанбал ривояти), дейилган. Бу ҳадисда "олим ҳақини тан олиш" алоҳида таъкидланиши, устозларга бўлган ҳурмат Ислом жамиятининг ажралмас қисми эканлигини кўрсатади.

Ислом тарихида буюк имомлар ва алломалар ўз устозларига нисбатан чексиз ҳурмат-эҳтиром билан ёндашганлар. Жумладан, машҳур фақиҳ Имом Шофиъий ўз устози Имом Моликнинг олдида китоб варағини шу қадар эҳтиёткорлик билан варақлар эдиларки, ҳатто устози ухлаб ётган пайтда ҳам уни безовта қилмаслик учун секин ҳаракат қилар эдилар. Бундай ҳурмат-эҳтиром намуналари устозлик мақомининг Ислом сивилизатсиясида қанчалик юксак қадрланганини кўрсатади.

Ислом таълимотига кўра, илм ўрганиш ҳар бир мусулмон эркак ва аёл учун фарз (мажбурий бурч) ҳисобланади. Пайғамбаримиз: "Илм ўрганиш ҳар бир мусулмон учун фарздир" (Ибн Можа ривояти), деганлар. Бундан ташқари, илмни бошқаларга ўргатиш ҳам бениҳоя савобли амал сифатида таърифланади: "Ким илм ўрганиш учун бир йўлга кирса, Аллоҳ унга жаннат сари йўлни осонлаштиради... Албатта, олимнинг уйқуда ётган обидга (фақат ибодат билан машғул кишига) нисбатан афзаллиги, тўлин ойнинг бошқа юлдузларга нисбатан афзаллиги кабидир" (Абу Довуд ва Термизий ривояти). Бу ҳадис илм билан шуғулланувчи ва уни бошқаларга ўргатувчи устозларнинг мартабаси нақадар буюк эканлигини ёрқин тасвирлайди.

Яна бир муҳим ҳадисда Пайғамбаримиз садақаи жория, яъни инсон вафотидан кейин ҳам савоби тўхтамай давом этадиган амаллар ҳақида гапириб: "Инсон вафот этса, уч нарсадан бошқа барча амаллари узилиб қолади: садақаи жория, ундан фойдаланиладиган илм ёки унга дуо қиладиган солиҳ фарзанд" (Муслим ривояти), деганлар. Ушбу ҳадисда "ундан фойдаланиладиган илм" деб таъкидланиши, устознинг ўз шогирдларига берган билими, уларнинг келажакдаги эзгу ишлари орқали устознинг ўзига ҳам давомий савоб келтириб туришини англатади. Демак, ҳақиқий устоз ўз шогирдлари орқали абадий яшаб қолади.

Бугунги кунда ҳам устозлик ва мураббийлик касби жамият тараққиётининг таянч устунларидан бири бўлиб қолмоқда. Мактаб ўқитувчисидан тортиб олий таълим профессоригача, ҳунар-техника устозидан тортиб диний маърифат тарғиботчигача — барчаси ёш авлод тарбиясида, уларнинг келажакдаги ҳаёти ва касбий маҳоратини шакллантиришда беқиёс ҳисса қўшади. Айнан шу сабабдан Ўзбекистонда ҳар йили 1-октябр — Устоз ва мураббийлар куни сифатида кенг нишонланиб, устозларимизнинг меҳнати ва фидойилигига давлат ва жамият миқёсида юксак баҳо берилади.

Зеро, Ислом таълимотида ҳам, миллий қадриятларимизда ҳам устозга бўлган ҳурмат бир хил илдиздан — илмга, маърифатга ва инсонпарварликка бўлган чуқур эътиқоддан озиқланади. Ота-онадан кейин инсонни камолотга етакловчи иккинчи устун — бу устозлардир, ва уларнинг меҳнати ҳеч қачон унутилмаслиги, доимо қадрланиши лозим.

Устозлик касбининг юксак мартабасига қарамай, афсуски, замонавий жамиятда бу касбга нисбатан баъзан нотўғри ва салбий қарашлар ҳам учраб туради. Бундай тасаввурларнинг баъзиларини қуйидагича санаб ўтиш мумкин:

— Устозлик касбининг моддий жиҳатдан унчалик даромадли эмаслиги сабабли, айрим ёш авлод вакиллари орасида бу касбга нисбатан қизиқиш пасайиб бораётгани;

— Баъзи жамиятларда ўқитувчи меҳнатининг оғирлиги ва масъулияти етарлича қадрланмаслиги, бу эса касбнинг нуфузини пасайтириши;

— Замонавий технологиялар ва интернет таълими ривожланиши билан устознинг ўрни баъзан камситилиб, "интернет ҳамма нарсани ўргатади" деган юзаки қарашнинг шаклланиши;

— Айрим ҳолларда устоз-шогирд муносабатларидаги анъанавий ҳурмат ва самимиятнинг замонавий ҳаёт тезлиги таъсирида сусайиб бораётгани.

Бироқ бу каби қарашлар устозлик касбининг ҳақиқий моҳияти ва қадр-қимматини асло камсита олмайди. Аксинча, юқорида келтирилган Қуръон оятлари ва ҳадислар устозлик ва илм эгаллаш инсоният тарихида ҳеч қачон ўз аҳамиятини йўқотмайдиган, абадий қадрият эканлигини яна бир бор тасдиқлайди. Жамиятнинг вазифаси — устозларга бўлган ҳақиқий ҳурматни тиклаш, уларнинг меҳнатини муносиб тақдирлаш ва ёш авлодда ушбу улуғ касбга нисбатан тўғри қараш шакллантиришдан иборатдир.

Ислом сивилизатсияси тарихида устозларга бўлган ҳурмат-эҳтиром сон-саноқсиз ибратли воқеаларда ўз аксини топган. Юқорида тилга олинган Имом Шофиъийдан ташқари, буюк файласуф ва табиб Ибн Сино ҳам ўз устозлари олдида доимо катта камтарлик ва ҳурмат билан бўлгани, улардан олган билимларини бутун умри давомида миннатдорчилик билан тилга олиб ўтгани маълум. Хоразмий, Беруний, Имом Бухорий, Имом Термизий каби юртимиздан етишиб чиққан буюк алломаларимиз ҳам ўз даврининг етук устозлари ҳузурида йиллар давомида таҳсил олиб, кейинчалик ўзлари ҳам минглаб шогирдларга устозлик қилиб, илм машъалини авлоддан-авлодга етказганлар.

Халқимизда "Устоз — отангдек улуғ" деган нақлнинг бежиз айтилмагани ҳам устозга бўлган ҳурматнинг миллий қадриятларимизда қанчалик чуқур илдиз отганини кўрсатади. Бу нақл, аслида, Ислом таълимотидаги устозга ҳурмат ғояси билан уйғун ҳолда, халқимиз онгида асрлар давомида мустаҳкамланиб келган.

Ислом таълимотида нафақат шогирднинг устозга, балки устознинг ҳам шогирдларига нисбатан масъулияти алоҳида таъкидланади. Ҳақиқий устоз ўз билимини холи мақсадда, сабр-тоқат ва меҳр билан ўргатиши, шогирдларининг қобилиятини ривожлантиришга ёрдам бериши лозим. Пайғамбаримиз ўзлари ҳам энг меҳрибон ва сабрли муаллим сифатида намуна бўлганлар — У киши ҳеч қачон савол берувчига қўпол муносабатда бўлмаган, балки ҳар бир кишига унинг савиясига мос равишда тушунтириш берганлар. Бир ривоятда келишича, бир бадавий араб масжидда одоб доирасидан чиқиб хатти-ҳаракат қилганида, саҳобалар унга қаттиқ муносабатда бўлмоқчи бўлишганида, Пайғамбаримиз уларни тўхтатиб, вазиятни юмшоқлик ва сабр билан ҳал қилганлар. Бу воқеа ҳақиқий устозлик — фақат билим бериш эмас, балки сабр, меҳр ва тўғри тарбия бериш санъати ҳам эканлигини кўрсатади.

Юқорида келтирилган Қуръон оятлари ва ҳадислар шуни яққол кўрсатадики, Ислом динида илм ўрганиш ва ўргатиш, устозлик ва мураббийлик фаолияти энг улуғ ва савобли ишлардан бири сифатида эъзозланади. Пайғамбарлар меросининг вориси ҳисобланган олим ва устозлар, ўз билимлари орқали инсониятни жаҳолатдан маърифат сари етаклаб, жамият тараққиётига беқиёс ҳисса қўшиб келмоқдалар. 1-октябр — Устоз ва мураббийлар куни муносабати билан барча устозларимизга чуқур ҳурмат ва миннатдорчилик билдириб, уларнинг машаққатли ва шарафли меҳнатлари доимо тақдирланишини, жамиятимизда илм-маърифат чироғи абадий ёниб туришини тилаймиз.

Эшбоев Шаҳзод – “Имом Термизий” ўрта махсус ислом таълим муассасаси ўқитувчиси

“Имом Термизий” ЎМИТМ матбуот хизмати