16.11.2026

Bağrikenglik mohiyati va zarurati

Bağrikenglik — insonlarning dini, millati, tili va qaraşlari turliça bölişiga qaramay, ular bilan adolat, hurmat va tinçlik asosida munosabatda bölişdir.

Islomda bağrikenglik, avvalo, quyidagi uçta yuksak axloqiy tamoyilga asoslanadi:

  • Adolat — insonning dini va millatidan qat’i nazar, uning haq-huquqiga rioya qiliş.
  • Rahm-şafqat — boşqalarga ozor bermaslik, muhtojlarga yordam beriş va insoniylikni saqlaş.
  • Yaxşi muomala — kelişmovçiliklarda ham odob, sabr va hikmat bilan iş tutiş.

Muhim jihati şundaki, bağrikenglik musulmonning öz e’tiqodidan voz keçişi yoki barça dinlarni bir xil deb bilişi emas. Aksinça, u öz diniga sodiq qolgan holda, boşqalarning qonuniy huquqlarini hurmat qilişidir.

Qur’oni karimda uşbu mavzuga doir bir neçta oyatlar mavjud, jumladan Hujurot surasi, 13-oyatda Alloh taolo marhamat qiladi:

“Ey insonlar! Darhaqiqat, Biz sizlarni bir erkak va bir ayoldan yaratdik hamda bir-biringiz bilan tanişişingiz uçun sizlarni xalqlar va qabilalar qilib qöydik. Albatta, Alloh nazdida eng hurmatligingiz eng taqvodoringizdir”.

Alloh taolo insonlarni turli millat va elatlarga ajratganini ustunlik yoki kamsitiş uçun emas, balki bir-birlarini tanişlari va hamkorlik qilişlari uçun ekanini bayon qilmoqda. Insonning haqiqiy fazilati uning millati, boyligi yoki nasabi bilan emas, taqvosi bilan belgilanadi.

Şuningdek, Alloh taolo Baqara surasi, 256-oyatda quyidagiça marhamat qiladi:

“Din töğrisida zörlaş yöqdir. Darhaqiqat, haq yöl zalolatdan ajralib böldi”.

Islom e’tiqodni majburlaş orqali qabul qildirişni ma’qullamaydi. Çunki iymon qalb bilan boğliq. Inson dinni anglab, uning haqligiga işonib qabul qilişi kerak.

Mumtahana surasi 8-oyatda Alloh taolo şunday deydi:

“Alloh sizlarni din töğrisida sizlar bilan uruşmagan va sizlarni diyorlaringizdan çiqarmagan kimsalarga yaxşilik qilişdan va ularga adolatli bölişdan qaytarmas”.

Bu oyat musulmon bölmagan insonlarga ham yaxşilik qiliş, ular bilan adolatli munosabatda böliş joizligini oçiq körsatadi. Demak, boşqa e’tiqod vakili böliş insonning haq-huquqini poymol qilişga asos böla olmaydi.

Fussilat surasi 34-oyatda shunday deyilgan:

“Yaxşilik bilan yomonlik barobar bölmas. Sen yomonlikni eng gözal yöl bilan daf qil”.

Musulmon kişi haqoratga haqorat, adovatga adovat bilan javob berişga şoşilmaydi. U imkon qadar sabr, hikmat va gözal xulq bilan muammoni hal qilişga intiladi.

Rahm-şafqat iymon va gözal xulqning belgisidir. Rasululloh sallallohu alayhi vasallam aytganlar:

مَنْ لَا يَرْحَمُ لَا يُرْحَمُ

“Rahm qilmagan kişiga rahm qilinmaydi”. (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati).

Rahm-şafqat faqat musulmonlarga emas, balki barça insonlarga nisbatan namoyon bölişi kerak. Boşqalarga mehr körsatiş musulmon axloqining muhim belgisidir.

Imom Buxoriy keltirgan hadisda şunday deyilgan:

مَنْ قَتَلَ مُعَاهَدًا لَمْ يَرَحْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ

“Kim ahd bilan yaşayotgan kişini öldirsa, jannat hidini ham hidlamaydi”.

Bu hadis musulmonlar bilan tinçlik va ahd asosida yaşayotgan boşqa din vakillarining hayoti daxlsiz ekanini bildiradi. Ularning joniga tajovuz qiliş nihoyatda oğir gunohdir.

Bir kuni Rasululloh sallallohu alayhi vasallam oldilaridan yahudiy kişining janozasi olib ötildi. Şunda u zot örinlaridan turdilar. Sahobalar:

“U yahudiy-ku!” deyişganida, Rasululloh sallallohu alayhi vasallam:

أَلَيْسَتْ نَفْسًا؟

“U ham inson emasmi?!” dedilar. (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati).

Rasululloh sallallohu alayhi vasallam inson hayotining qadr-qimmatini e’tirof etdilar. Bu voqea musulmon kişi boşqa e’tiqod vakiliga nisbatan ham insoniy hurmatni saqlaşi lozimligini körsatadi.

Sahobalar hayotida ham bağrikenglik namunalari köp uçraydi. Jumladan, Abu Bakr Siddiq roziyallohu anhu Usoma ibn Zayd roziyallohu anhu boşçiligidagi qöşinni kuzatiş çoğida xiyonat qilmaslik, bolalar va keksalarni öldirmaslik, daraxtlarni behuda kesmaslik, ibodat bilan maşğul kişilarga tegmaslikni uqtirganlar.

Islomda hatto uruş şaroitida ham insoniylik çegaralari belgilangan. Duşmanga qarşi kuraşiş begunoh insonlarga zulm qilişga ruxsat bermaydi.

Umar ibn Xattob roziyallohu anhu Quddusga kelganlarida, mahalliy nasroniy aholining jonlari, mol-mulklari va ibodat joylari himoya qilinişiga doir ahdnoma tuzilgan.

Tarixiy manbalarda bu ahdnoma Quddus aholisining diniy erkinligi va xavfsizligini ta’minlaşga qaratilgani bayon qilinadi.

Islom tarixida boşqa din vakillarining ibodat joylari va huquqlarini himoya qilişga oid muhim misollar mavjud.

Toif voqeasi — qasos emas, rahm-şafqatni tanlaş.

Rasululloh sallallohu alayhi vasallam Toif aholisini Islomga da’vat qiliş uçun borganlarida, ular u zotni haqorat qildilar, toşböron qildilar va şahardan quvdilar.

Şunda toğlar fariştasi u zotga bu qavmni ikki toğ orasida halok qiliş imkonini taklif qildi.

Ammo Rasululloh sallallohu alayhi vasallam bunday qilmadilar. Balki:

“Men Alloh taolo ularning zurriyotidan yolğiz Allohga ibodat qiladigan kişilarni çiqarişini umid qilaman”, dedilar. (Imom Buxoriy va Imom Muslim rivoyati).

Rasululloh sallallohu alayhi vasallam özlariga zulm qilgan insonlardan qasos olişni emas, ularning hidoyat topişini istadilar. Bu — rahm-şafqat va keçirimlilikning yuksak namunasidir.

Hijriy 6-yilda (628-yil) Rasululloh sallallohu alayhi vasallam va Makka muşriklari örtasida Hudaybiya sulhi tuzildi.

Sulhning ayrim şartlari musulmonlarga oğir tuyuldi. Hatto ayrim sahobalar ham bu şartlarni qabul qilişda qiynaldilar.

Ammo Rasululloh sallallohu alayhi vasallam uzoqni köra bilib, tinçlik sulhini qabul qildilar.

Natijada musulmonlar va makkaliklar örtasida tinçlik muhiti yuzaga keldi, Islom da’vatining keng tarqalişi uçun imkoniyat yaratildi.

Har qanday kelişmovçilikni uruş bilan hal qiliş şart emas. Ba’zan tinçlik yölida murosaga keliş katta ğalabaga sabab böladi.

Hijriy 8-yilda (630-yil) Makka musulmonlar tomonidan fath etildi.

Bu şaharda musulmonlarga yillar davomida zulm qilingan, ular qiynoqqa solingan, uy-joylaridan haydalgan va mol-mulklari tortib olingan edi.

Endi musulmonlar ğolib edilar. Ular istaganlaridan qasos oliş imkoniga ega edilar.

Ammo Rasululloh sallallohu alayhi vasallam keng afv yölini tanladilar va köplab makkaliklarga omonlik berdilar.

Haqiqiy buyuklik kuçsiz paytda sabr qiliş bilangina emas, balki kuç va imkoniyat qölga kiritilganda ham adolatli va keçirimli böliş bilan namoyon böladi.

6. Bağrikenglikning çegarasi: Islom nimaga ruxsat beradi va nimani rad etadi?

Islom bağrikenglikni tarğib qiladi, lekin bu tuşunça dinning asosiy aqidalaridan voz keçiş degani emas.

Islom quyidagilarga çaqiradi:

  • Boşqa din vakillarining joniga, moliga va şa’niga tajovuz qilmaslik.
  • Ular bilan adolatli va yaxşi muomalada böliş.
  • Qöşniçilik, savdo-sotiq va ijtimoiy munosabatlarda halollikni saqlaş.
  • Kelişmovçiliklarni odob va hikmat bilan hal qiliş.
  • Tinçlik va özaro hamkorlikni qöllab-quvvatlaş.

Islom quyidagilarni rad etadi:

  • Zulm va adolatsizlik.
  • Begunoh insonlarni öldiriş.
  • Diniy e’tiqod sababli insonlarga tajovuz qiliş.
  • Haqorat, tuhmat va adovat qözğatiş.
  • Diniy aqidalarni buziş yoki e’tiqoddan majburan voz keçişga undaş.

Demak, musulmon kişi öz e’tiqodini mustahkam saqlagan holda, boşqa insonlarning huquqlarini ham hurmat qiladi.

Bugungi dunyoda diniy va milliy nizolar, ekstremizm, mutaassiblik va zöravonlik kabi muammolar mavjud.

Bunday şaroitda Islomning adolat, ilm, rahm-şafqat va tinçlikka asoslangan ta’limotini töğri anglaş juda muhim.

Ayniqsa, yoşlar quyidagi haqiqatlarni bilişlari zarur:

  1. Har qanday zöravonlik Islom nomidan oqlanmaydi.
  2. Begunoh insonning joniga tajovuz qiliş katta gunohdir.
  3. Boşqa din vakillariga adolatli munosabatda böliş Qur’on amridir.
  4. Diniy bilimni işonçli ustozlar va mötabar manbalardan oliş zarur.
  5. Jaholat, mutaassiblik va nafrat jamiyat tinçligiga xavf tuğdiradi.

Muhim xulosa: Islomni zöravonlik, adovat va begunoh insonlarga tajovuz bilan boğlaş notöğri. Islomning asl ta’limoti adolat, rahm-şafqat va inson qadr-qimmatini himoya qilişga asoslanadi.

Özbekiston hududi qadimdan turli xalqlar, dinlar va madaniyatlar uçraşgan mintaqa hisoblanadi.

Termiz, Samarqand va Buxoro kabi qadimiy şaharlar Buyuk Ipak yöli orqali turli xalqlar örtasidagi savdo, ilm-fan va madaniy aloqalarning rivojlanişida muhim örin tutgan.

Ayniqsa, Termiz şahri Islom olamiga Imom Termiziy kabi buyuk muhaddislarni yetiştirib bergan ilmiy markazlardan biridir.

Islom sivilizatsiyasida ilm oliş, insonlar bilan yaxşi muomalada böliş, ahdga vafo qiliş va adolatni qaror toptiriş muhim qadriyatlar sifatida qaralgan.

Bugungi kunda ham jamiyatda turli millat va din vakillarining tinç-totuv yaşaşi, qonun oldida tengligi va özaro hurmati mamlakat barqarorligining muhim şartlaridandir.

Bağrikenglik — şunçaki çiroyli şior yoki zamonaviy tuşunça emas. U Qur’oni karim va Rasululloh sallallohu alayhi vasallam sunnatlarida özining mustahkam diniy asosiga ega bölgan yuksak axloqiy qadriyatdir.

Qur’oni karim bizni adolatga, rahm-şafqatga va insonlar bilan yaxşi munosabatda bölişga çaqiradi. Rasululloh sallallohu alayhi vasallam esa hayotlari davomida bu ta’limotning eng gözal namunasini körsatganlar.

Şuni unutmasligimiz kerak: musulmonning kuçi boşqalarga zulm qilişida emas, balki öz nafsini boşqarişi, adolatni saqlaşi va odamlarga manfaat yetkazişidadir.

Asosiy xulosalar:

  1. Öz diningizga sodiq böling, lekin boşqalarning haq-huquqini poymol qilmang.
  2. Sizga yomonlik qilgan insonlarga ham imkon qadar adolat va hikmat bilan munosabatda böling.
  3. Tinçlikni asraş, begunoh insonlar hayotini himoya qiliş va jamiyatda mehr-oqibatni mustahkamlaş har bir musulmonning axloqiy mas’uliyatidir.

 

Nizomiddinov Hoşimjon - Imom Termiziy nomidagi islom instituti katta öqituvçisi

 

Imom Termiziy NII matbuot xizmati

Izoh qoldirish

Izohlar