BAĞRIKENGLIK – ISLOM AXLOQINING MUHIM TAMOYILI
Bugungi kunda insoniyat tez özgarayotgan, axborot oqimi benihoya kuçaygan, madaniyatlar, dinlar va qaraşlar bir-biriga heç qaçon bunçalik yaqin bölmagan davrda yaşamoqda. Şunday şaroitda turli fikr, eʼtiqod va turmuş tarzi egalari bilan tinç yaşaş, ularning mavjudligini tan olib, hurmat bilan muomala qilişni örgatiş eng dolzarb vazifalardan biriga aylandi. Aynan şu ehtiyoj “bağrikenglik” tuşunçasini ilmiy va ijtimoiy muhokamalarning markaziga çiqardi.
Baʼzan bağrikenglikni özga dinlar yoki zamonaviy ğarb tafakkurining mahsuli deb talqin qilişga urinişadi. Holbuki, islom dinining manbalari – Qurʼoni karim, sunnati nabaviyya va ulamolarimizning ilmiy merosi bu fazilatga alohida ahamiyat beradi. Islom axloqining asosi rahmat, adolat va hikmatdir, bağrikenglik esa şu uç qadriyatning amaldagi ifodasidir. Mazkur maqolada bağrikenglikning mazmun-mohiyati, uning Qurʼon va hadislardagi asoslari, islom tarixidagi namunalari hamda bugungi kundagi ahamiyati ilmiy-ommabop tarzda yöritiladi.
Özbek tilida “bağrikenglik” sözi insonning özgalar fikri, eʼtiqodi, odatlari va xatti-harakatlariga nisbatan sabr-toqatli, keng köngilli bölişini bildiradi. Bu söz “bağir” va “keng” sözlaridan taşkil topgan bölib, qalb kengligi, yurak siğimini ifodalaydi.
Xalqaro hujjatlarda bu tuşunça “tolerantlik” atamasi bilan ifodalanadi; u lotinça tolerantia – “çidam, sabr” söziga borib taqaladi. YUNESKO 1995 yilda Bağrikenglik tamoyillari deklaratsiyasini qabul qildi, 16 noyabr esa har yili Xalqaro bağrikenglik kuni sifatida nişonlanadi.
Islom manbalarida bu maʼnoni asosan “samoha”, “hilm”, “afv”, “sabr” va “rifq” kabi atamalar ifodalaydi. Samoha – kengfeʼllik, yengillik va oson muomala qilişni anglatadi. Muhim jihati şundaki, bağrikenglik özga yon bosiş, öz eʼtiqodidan voz keçiş yoki haq bilan nohaqni baravar körişni anglatmaydi. Aksinça, u kişining öz dinida mustahkam turgan holda, özgalarning insoniy qadr-qimmatini hurmat qilişi, ularning eʼtiqodini majburan özgartirişga urinmasligidir.
Qurʼoni karim bağrikenglikni alohida mavzu sifatida emas, balki mömin kişining butun dunyoqaraşi va xulqiga singdirilgan tamoyil sifatida taqdim etadi. Eng avvalo, Isro surasining 70-oyatida inson zoti Alloh tomonidan mukarram qilingani bayon etiladi. Demak, kişining dini, millati yoki rangidan qatʼiy nazar, insoniy qadr-qimmat hurmatga sazovordir. Qurʼonda bağrikenglik quyidagi tamoyillar orqali ifodalangan.
Eʼtiqodda majburlaş yöq. Baqara surasining 256-oyatida dinda majburlaş bölmasligi, haq botildan ajralib bölgani bildiriladi. Yunus surasining 99-oyatida esa Payğambar alayhissalomga xitob qilinib, odamlarni iymon keltirişga majburlaş uning vazifasi emasligi uqtiriladi. Payğambarning vazifasi – haqiqatni yetkazişdir, qalblarni özgartiriş esa Allohning ixtiyoridadir.
Özaro hurmat. Kofirun surasida “Sizga öz diningiz, menga öz dinim” degan maʼnodagi oyat keladi. Anʼom surasining 108-oyatida esa musulmonlar Allohdan özgaga ibodat qiluvçilarning maʼbudlarini söqmasliga buyuriladi, çunki bunga javoban ular jaholat tufayli Allohni sökişi mumkin. Bu oyat bağrikenglikning amaliy qoidasini körsatadi: özganing muqaddas deb bilganini haqorat qiliş fitna va adovatni keltirib çiqaradi.
Adolat – bağrikenglikning poydevori. Mumtahana surasining 8-oyatida Alloh taolo sizlar bilan dinda urişmagan va sizlarni yurtingizdan haydamagan kişilarga yaxşilik qilişdan va ularga adolat qilişdan qaytarmasligini, Özi adolatlilarni sevişini bildiradi. Moida surasining 8-oyatida esa biror qavmga bölgan adovat kişini adolatsizlikka undamasligi lozimligi taʼkidlanadi.
Gözal xulq va yaxşilik. Fussilat surasining 34-oyatida yomonlikni yaxşilik bilan daf etiş buyuriladi va bunda orada adovat bölgan kişi yaqin dostdek bölib qolişi mumkinligi aytiladi. Furqon surasida Rahmonning solih bandalari yerda kamtarona yuriş, johillar ularga xitob qilganda esa “salom” deyişlari bayon etiladi. Oli Imron surasining 159-oyatida Payğambar sollallohu alayhi vasallamning yumşoqligi Allohning rahmati tufayli ekani, agar qattiqqöl bölganlarida odamlar atrofdan tarqalib ketişi aytiladi.
Xilma-xillik – ilohiy hikmat. Hujurot surasining 13-oyatida insonlar turli xalq va qabilalarga bölingani bir-birini tanişlari uçun ekani, Alloh huzurida eng qadrli kişi esa eng taqvodori ekani bildirilgan. Bu oyat irqiy va millatçilik ustunligi haqidagi har qanday daʼvoni rad etadi.
Daʼvat usuli. Nahl surasining 125-oyatida Rabbingning yöliga hikmat va yaxşi pand-nasihat bilan çaqirişga, bahslaşganda esa eng yaxşi usulda bahslaşişga buyuriladi. Demak, islom daʼvatida zöravonlik, haqorat va kamsitişga yöl qöyilmaydi.
Payğambarimiz sollallohu alayhi vasallam Qurʼon oyatlarining amaldagi tafsiri edilar. Hadisi şariflarda bağrikenglik quyidagi jihatlarda ifodalangan:
- Dinning özi – yengillik va kenglik. Imom Ahmad rivoyatida Allohga eng suyukli din “al-hanifiyya as-samha”, yaʼni yengil va keng töğri din ekani aytilgan.
- Yengillaştiriş. Buxoriy va Muslim rivoyatida odamlarga yengillik yaratiş, qiyinlaştirmaslik, xuşxabar berib, nafratlantirmaslik buyurilgan.
- Özini tuta bilişi. Muttafaqun alayh hadisda kuçli kişi kuraşda yengadigan emas, balki jahl çiqqanda özini tuta oladigan kişi ekani aytilgan.
- Rahmdillik. Payğambarimiz sollallohu alayhi vasallam: “Rahm qilmaganga rahm qilinmaydi” (Buxoriy, Muslim).
- Yumşoqlik. Muslim rivoyatida rifq (yumşoqlik) har qanday narsani bezaşi, undan olib taşlansa, uni ayblaşi bayon etilgan.
- Ahdli kişilarning hurmati. Buxoriy rivoyatida musulmon yurtida ahd bilan yaşayotgan kişini nohaq öldirgan odam jannat hidini ham topmasligi aytilgan.
- Ğuluvdan saqlaniş. Ahmad, Nasoiy va Ibn Moja rivoyat qilgan hadisda özingizdan oldingi ummatlarni dinda ğuluv – haddan oşiş halok qilgani aytilib, ğuluvdan saqlaniş buyurilgan.
- Imom Termiziy rivoyati. Payğambar sollallohu alayhi vasallam şunday öğit berganlar: qayerda bölsang ham Allohdan qörq, yomonlikdan keyin yaxşilikni ergaştir, u yomonlikni yöq qiladi va odamlarga gözal xulq bilan muomala qil.
Toif voqeasi. Toifga borgan Payğambarimiz sollallohu alayhi vasallam bu şaharda toşböron qilindilar, qadamlari qonga belandi. Toğlar fariştasi şaharni ikki toğ orasida ezib taşlaşni taklif qilganida, Payğambar sollallohu alayhi vasallam bunga rozi bölmadilar va bu kişilarning nasllaridan Allohga ibodat qiluvçilar çiqişi umidini bildirdilar (Buxoriy, Muslim).
Yahudiy janozasi. Sahih rivoyatlarga köra, bir yahudiyning janozasi yöldan ötayotganda Payğambar sollallohu alayhi vasallam örinlarida turdilar. Sahobalar “Bu yahudiy-ku” deyişganda, “Axir u ham jon emasmi?” deb javob berdilar (Buxoriy, Muslim).
Badaviy bilan muomala. Bir badaviy masjidda siydik qilib qöyganida sahobalar uni tanbeh qilmoqçi bölişdi. Payğambar sollallohu alayhi vasallam ularni qaytarib, çelak bilan suv quyib yuvişni buyurdilar, badaviyga esa muloyimlik bilan örgatdilar (Buxoriy, Muslim).
Madina vasiqası. Madinaga hijrat qilingandan keyin tuzilgan, tarixçilar “Madina vasiqasi” deb ataydigan hujjatda musulmonlar, yahudiylar va boşqa qabilalarning huquq va burçlari belgilab qöyilgan; ular umumiy mudofaa va özaro yordamda birlaşgan.
Najron nasroniylari. Ibn Hişom keltirgan rivoyatlarga köra, Najrondan kelgan nasroniylar elçilari Madinada Payğambar sollallohu alayhi vasallam masjidida öz ibodatlarini bajarmoqçi bölganlarida, bunga yöl qöyilgan.
Makka fathi. Makka fath etilganda yillar davomida azob bergan, vatandan haydagan kişilarga nisbatan Payğambar sollallohu alayhi vasallam umumiy avf eʼlon qildilar. Bu hodisa tarixda qudrat bilan birga keçirimlilikning nodir namunasi sifatida qoldi.
Xalifa Umar ibn Xattob roziyallohu anhu 638 yilda Qudus şahri aholisi bilan tuzgan ahdnomada ularning jonlari, mol-mulki va ibodatxonalari xavfsizligiga kafolat bergan. Rivoyatlarga köra, Qiyoma çerkovi yonida namoz vaqti kirganda Umar çerkov içida namoz öqimay, taşqarida öqigan, çunki keyinçalik musulmonlar bu joyni özlaştirişga bahona qilişi mumkin edi.
Movarounnahr tarixiga oid maşhur rivoyatda aytilişiça, Samarqand ahli Qutayba ibn Muslim qöşini ahd qoidalariga amal qilmasdan şaharni egallagani haqida qozi Jumay ibn Hoziyga şikoyat qilgan, qozi esa musulmon qöşinining şahardan çiqişi haqida hukm çiqargan. Bu rivoyatning tafsilotlari haqida tarixçilar turliça fikr bildirsalar-da, uning mazmuni musulmon jamiyatida adolat va ahdga vafo qadrlanganini körsatadi.
Özbek zamini bağrikenglik anʼanalarining qadimiy beşigi bölgan. Termiz va uning atrofida buddizm, zarduştiylik, nasroniylik va islom madaniyatlari asrlar davomida yonma-yon mavjud bölgan. Bu hudud keyinçalik hadis ilmining buyuk allomalarini yetkazib berdi.
Bağrikenglik faqat boşqa dinlarga nisbatan emas, musulmonlarning özaro munosabatlarida ham muhimdir. Islom tarixida fiqhiy mazhablar, ilmiy maktablar va aqidaviy yönalişlar mavjud bölgan; ulamolar özaro bahs yöritganlar, biroq ixtilofni adovatga aylantirmaganlar.
Imom Termiziy (824–892) “al-Jomeʼ” asarida hadislarni keltirgandan keyin fuqaholarning turli qaraşlarini xolisona bayon etadi. Bu usul ixtilofni ilmiy merosning tabiiy qismi sifatida qabul qilişga, har bir fikrni dalili bilan örganiş va hurmat qilişga örgatadi.
Rivoyatlarga köra, Abbosiy xalifasi Imom Molikka “al-Muvattaʼ” asarini barça mamlakatda yagona qonun sifatida joriy etişni taklif qilganda, Imom Molik bunga rozi bölmagan: sahobalar turli şaharlarga tarqalgan va har bir yerda öz ilmiga amal qilişgan.
Ulamolar ixtilof odobi böyiça quyidagi qoidalarni ilgari surganlar:
- özga fikrni tinglaş va dalilini örganiş;
- ixtilofli masalada ayblaş, haqorat va tahqirlaşdan saqlaniş;
- ijmoʼ qilingan masalalarni ixtilofli masalalardan ajrata bilişi;
- haqiqatni izlaşda xolis bölişi, özining ham xato qilişi mumkinligini tan oliş.
Ulamolarimizdan nakl qilinadigan maşhur qoidaning mazmuni şuki: “Bizning fikrimiz töğri, biroq xato bölişi mumkin; özgalarning fikri xato, biroq töğri bölişi mumkin”.
Qurʼon islom ummatini “ummatan vasatan” – örta yöl tutgan, adolatli ummat deb atagan (Baqara, 143). Niso surasining 171-oyatida Ahli kitobga dinda ğuluv qilmaslik buyurilgan. Ekstremizm, takfirçilik va zöravonlik bu tamoyillardan ğayridir.
Ekstremizm ildizi çuqur jaholat, dinning maqsad va qoidalarini notöğri tuşuniş, siyosiy manfaatlarni diniy şiorlar ostiga yaşiriş kabi omillarga borib taqaladi. Bağrikenglik bu illatning aksi bölib, ilmga, maʼrifatga va tafakkurning keng bölişiga tayanadi. Payğambar sollallohu alayhi vasallam özlariga yomonlik qilganlarga ham yaxşi muomala qilganlar. Binobarin, islom nomidan qilinayotgan har qanday zöravonlik islomning özidan emas.
Bağrikenglik jamiyatning içki barqarorligini taʼminlaydigan axloqiy mexanizmdir. Qöşnilik huquqi haqidagi hadisda Payğambar sollallohu alayhi vasallam Jabroil (a.s.) qöşni haqida hamişa vasiyat qilavergani, hatto uni merosxör qilib qöyadimi deb öylaganlarini aytganlar (Buxoriy, Muslim). Ulamolarning köpçiligi qöşni huquqi musulmon bölmagan qöşnilarga ham taalluqli ekanini qayd etgan.
Bağrikenglik savdo-sotiq, mehnat va kundalik muomalada ham namoyon bölişi kerak. Payğambar sollallohu alayhi vasallam sotganda ham, sotib olganda ham, qarzni talab qilganda ham keçirimli, bağrikeng kişiga Alloh rahmat qilişini duo qilganlar (Buxoriy).
Bağrikenglik muhitida odamlar özaro işonç va hamkorlikka moyil bölişadi, nizolar muzokara va adolat yöli bilan hal etiladi, ilm va ijodga keng imkon yaratiladi. Tarixda ilm-fan gullab-yaşnagan davrlar – Bağdoddagi “Baytul hikma” va Movarounnahrdagi ilmiy maktablar – turli din, millat va mazhab vakillari hamkorlikda faoliyat yuritgan muhitlar bölgani bilan ajralib turadi.
Bağrikenglik nima emas?
Bu tuşunçani çuqur anglaş uçun uning çegaralarini ham bilişimiz lozim:
- Eʼtiqodni suyultiriş emas. Musulmon kişi öz dinining aqidasi va ahkomlarida mustahkam turadi; bağrikenglik özganing dinini qabul qilişni emas, uning mavjudligi va insoniy huquqlarini hurmat qilişni bildiradi.
- Gunoh va axloqsizlikka köz yumiş emas. Haromni halol deb bilişga rozilik bildirmaydi; nasihat, maʼrifat va öğit orqali yaxşilikka çaqiriş davom etadi.
- Zulmga sukut emas. Adolat bağrikenglikning şartidir; zolimni tiyiş va mazlumni himoya qiliş talabi özgarmaydi.
- Zaiflik emas. Hadisda kuçli kişi özini tuta oladigan kişi deb körsatilgan: bağrikenglik – irodaning belgisi.
Bağrikenglik tuğma fazilat emas, tarbiya mahsulidir. Bu tarbiyada oila, maktab, madrasa va jamoatçilik birgalikda iştirok etişi kerak. Öqituvçilar uçun quyidagi amaliy yönalişlar tavsiya etiladi:
- dars jarayonida Qurʼon va hadislardagi bağrikenglik namunalarini tahlil qilişga örgatiş;
- ixtilofli masalalarni munozara şaklida, dalillarga tayangan holda muhokama qiliş;
- boşqa fikrdagi kişilarga hurmat bilan muomala qilişni şaxsiy namuna orqali körsatiş: öqituvçining özi bağrikenglik timsoli bölişi;
- yoşlarni internet va ijtimoiy tarmoqlardagi nafrat tarğiboti va yolğon axborotdan himoya qilişga, tanqidiy fikrlaşga örgatiş;
- turli madaniyat va dinlar tarixi, ularning insoniyat sivilizatsiyasiga qöşgan hissasi bilan tanişturiş.
Pedagogik jihatdan, bağrikenglik tarbiyasi “aytiş”dan köra “körsatiş”ga tayanadi. Payğambarimiz sollallohu alayhi vasallam sahobalarni nasihat bilan emas, avvalo özlarining xulqi bilan tarbiyalaganlari bunga yorqin misoldir.
Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 31-moddasi vijdon erkinligini kafolatlaydi: har bir kişi öz dinini erkin tanlaş va diniy qaraşlarini boşqalarga zarar yetkazmagan holda ifoda etişga haqli. Mamlakatimizda yuzdan ortiq millat va elat vakillari hamda turli diniy konfessiyalar tinç yaşamoqda. Özbekiston taşabbusi bilan BMT Boş Assambleyasi 2018 yilda “Maʼrifat va diniy bağrikenglik” rezolyutsiyasini qabul qildi.
Imom Termiziy, Imom Buxoriy, Imom Moturidiy, Bahouddin Naqşband kabi allomalarning vatani bölgan zaminda bağrikenglik – yangi emas, ajdodlarimiz anʼanasining davomidir.
Xulosa qilib aytganda, bağrikenglik islom axloqining ajralmas, muhim tamoyilidir. U Qurʼon va sunnatga tayanadi, islom tarixida amaliy ifodasini topgan, bugun esa tinçlik, barqarorlik va taraqqiyotning zaruriy şartiga aylangan. Haqiqiy bağrikenglik kişining özining eʼtiqodida mustahkam, özgaga nisbatan adolatli, ixtilofda xolis, nizoda esa keçirimli bölişida namoyon bölişi mumkin. Maktab va madrasa öquvçilariga bu fazilatni singdiriş – yurtimiz kelajagiga qöşilgan hissadir.
Eşboyev Şaxzod – “Imom Termiziy” örta maxsus islom ta’lim muassasasi öqituvçisi
“Imom Termiziy” ÖMITM matbuot xizmati
УЗ
РУ
EN
العربية
Izohlar