Қуръон ўқиш одоблари

Қуръони карим — Аллоҳ таолонинг инсониятга нозил қилган муқаддас Каломи, қалбларга нур, руҳларга шифо ва тўғри йўлга ҳидоятдир. У инсонни эзгуликка чорлайдиган, қалбини поклайдиган, ахлоқини гўзаллаштирадиган буюк илоҳий неъматдир. Қуръон тиловати мўмин киши учун энг улуғ ибодатлардан бири бўлиб, уни ўқиш билан бирга, унинг одобларига риоя қилиш ҳам катта аҳамиятга эга.Аллоҳ таоло Қуръони каримда марҳамат қилади:

وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا

“Ва Қуръонни тартил билан (дона-дона қилиб) ўқи!” (Муззаммил сураси, 4-оят)

Ушбу оят Қуръонни шошилмасдан, ҳарфларини аниқ талаффуз қилиб, маъноларини англашга ҳаракат этган ҳолда ўқиш лозимлигини билдиради.

1. Қуръон ўқишни ихлос билан бошлаш.

Қуръон тиловатининг энг муҳим одобларидан бири — ниятни холис қилишдир. Мўмин киши Қуръонни одамлар мақтови ёки обрў орттириш учун эмас, балки Аллоҳнинг розилигини топиш, Унинг Каломидан баҳраманд бўлиш ва ҳидоятга эришиш мақсадида ўқиши керак.

Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّين

“Бас, динингизни Унга холис қилган ҳолда Аллоҳга ибодат қилинг!” (Зумар сураси, 2-оят)

Қуръон ўқиётган инсон қалбини риё, кибр ва ғафлатдан поклашга интилиши лозим. Зеро, ихлос билан қилинган ибодат қалбга таскин ва руҳга ҳузур бағишлайди.

1. Таҳоратли ва покиза ҳолда тиловат қилиш

Қуръони карим Аллоҳнинг муқаддас Каломи бўлгани учун уни ўқишда покизаликка алоҳида эътибор берилади. Тиловат қилувчи киши имкон қадар таҳоратли бўлиши, кийимлари ва ўқиш жойининг покизалигига риоя қилиши мақсадга мувофиқдир.

Қуръонни ҳурмат қилиш — уни ножўя жойларга қўймаслик, варақларига эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлиш ва тиловат вақтида одоб сақлаш билан ҳам намоён бўлади.

الطَّهَارَةُ مِنْ حُسْنِ الْأَدَبِ

Поклик — гўзал одобнинг бир кўринишидир. Бу жумла покликнинг аҳамиятини ифодаловчи мазмуний иборадир.

1. Тиловатдан олдин истиъоза ва басмала айтиш

Қуръон ўқишни бошлашдан олдин шайтоннинг васвасасидан Аллоҳдан паноҳ сўраш ва «Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм» деб бошлаш тиловат одобларидандир.

Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيم

“Бас, қачон Қуръон ўқисанг, қувилган шайтондан Аллоҳдан паноҳ сўра!” (Наҳл сураси, 98-оят) Шунинг учун тиловатни қуйидаги сўзлар билан бошлаш одат тусига кирган:

أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ

Аъузу биллаҳи минаш-шайтонир рожийм. Маъноси: “Қувилган шайтондан Аллоҳнинг паноҳини сўрайман”. Сўнгра:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм. Маъноси: “Меҳрибон ва раҳмли Аллоҳ номи билан”.

Басмала Қуръон сураларининг бошида, Тавба сурасидан ташқари, тиловат одобига мувофиқ айтилади.

1. Қуръонни тажвид қоидаларига риоя қилиб ўқиш

Қуръонни чиройли тиловат қилиш унинг ҳарфларини тўғри талаффуз этиш, тажвид қоидаларига риоя қилиш ва оятларни имкон қадар равон ўқишни талаб қилади. Ҳар бир ҳарфнинг махражини тўғри чиқариш ва унинг сифатларини сақлаш Қуръон тиловатининг муҳим жиҳатларидандир.

Расулуллоҳ ﷺ Қуръонни гўзал овоз билан ўқишга тарғиб қилганлар.

زَيِّنُوا الْقُرْآنَ بِأَصْوَاتِكُمْ

“Қуръонни овозларингиз билан зийнатланглар”. (Абу Довуд ривояти)Демак, Қуръонни чиройли овозда, лекин тажвид қоидаларини бузмасдан ўқиш мақтовга лойиқдир. Бунда асосий мақсад овоз билан мақтаниш эмас, балки Аллоҳнинг Каломини гўзал ва тўғри адо этишдир.

1. Қуръон оятлари устида тафаккур қилиш

Қуръон тиловатининг энг муҳим мақсадларидан бири унинг маъноларини тушуниш ва ҳаётга татбиқ этишдир. Фақат тил билан ўқиш эмас, балки қалб билан ҳис қилиш, ақл билан тафаккур юритиш ва оятлардан ибрат олиш ҳам муҳимдир.Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ

“Ахир улар Қуръон ҳақида тафаккур қилмайдиларми?” (Нисо сураси, 82-оят)

Қуръон инсонни сабр-тоқатга, шукрга, меҳр-оқибатга, адолатга ва гўзал хулққа ундайди. Шу сабабли ҳар бир мусулмон ўқиган оятларининг мазмунини тушунишга, улардаги ҳикматларни англашга ва уларга амал қилишга интилиши керак.

الْقُرْآنُ نُورٌ لِلْقُلُوبِ وَهُدًى لِلْحَيَاةِ

Қуръон қалблар учун нур, ҳаёт учун ҳидоятдир.Бу жумла Қуръоннинг инсон ҳаётидаги ўрнини ифодаловчи мазмуний ҳикматлардан биридир.

1. Тиловат вақтида хушуъ ва одобни сақлаш.

Қуръон ўқиш вақтида қалбни бошқа фикрлардан имкон қадар холи қилиш, диққат билан тиловат қилиш ва Аллоҳнинг Каломига ҳурмат билан муносабатда бўлиш лозим. Шовқин-сурон, беҳуда суҳбатлар ва чалғитувчи машғулотлардан узоқ туриш тиловатнинг таъсирини оширади.Қуръон оятлари ўқилганда мўмин киши уларни эътибор билан тинглаши керак. Аллоҳ таоло марҳамат қилади:

وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

“Қачон Қуръон қироат қилинса, унга қулоқ тутинглар ва жим туринглар, шояд раҳм қилинсангиз”. (Аъроф сураси, 204-оят) Ушбу оят Қуръон тиловатига ҳурмат билан муносабатда бўлиш, уни диққат билан тинглаш ва қалбни унинг маъноларига очиш нақадар муҳим эканини кўрсатади.

7. Қуръонни мунтазам ўқиш ва унга амал қилиш.

Қуръон билан муносабат фақат муайян кунлар ёки алоҳида ҳолатлар билан чекланиб қолмаслиги керак. Ҳар бир мусулмон ўз имкониятига қараб ҳар куни Қуръон ўқишга вақт ажратиши, оз бўлса ҳам, уни мунтазам давом эттириши лозим.

Расулуллоҳ ﷺ марҳамат қилганлар:

أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إِلَى اللَّهِ أَدْوَمُهَا وَإِنْ قَلَّ

“Аллоҳга энг севимли амаллар — оз бўлса ҳам, давомли бўлганларидир”. (Имом Бухорий ва Имом Муслим ривоятлари)

Бу ҳадис умумий ибодатларда давомийликнинг аҳамиятини кўрсатади. Шундай экан, Қуръон тиловатини кундалик ҳаётимизнинг ажралмас қисмига айлантиришга ҳаракат қилишимиз керак. Бундан ташқари, Қуръонни ўқиш билан бирга, унинг кўрсатмаларига амал қилиш ҳам зарур. Ростгўйлик, ҳалоллик, ота-онага ҳурмат, етимларга меҳр, қўшниларга яхшилик ва инсонларга озор бермаслик Қуръон таълимотларининг муҳим кўринишларидандир. Хулоса қилиб айтганда, Қуръони каримни ўқиш — улуғ ибодат, унинг одобларига риоя қилиш эса бу ибодатнинг гўзаллигини намоён этувчи муҳим омилдир. Ихлос, поклик, тажвид, тафаккур, хушуъ ва мунтазам тиловат Қуръон билан муносабатимизни мустаҳкамлайди. Қуръон фақат тиловат қилинадиган китоб эмас, балки ҳаётимизни ёритадиган, қалбимизга таскин берадиган ва бизни эзгуликка етаклайдиган илоҳий ҳидоятдир. Унинг оятларини ўқиб, маъноларини англаб, кўрсатмаларига амал қилган инсон ўз ҳаётида гўзал ахлоқ ва эзгу фазилатларни қарор топтиришга интилади. “Аллоҳим, Қуръонни қалбларимиз баҳори ва кўксларимиз нури қилгин!”

Аллоҳ таоло барчамизни Қуръони каримни ихлос билан ўқийдиган, унинг маъноларини англайдиган, оятларидан ибрат оладиган ва унга амал қиладиган бандаларидан айласин. Қалбларимизни Қуръон нури билан мунаввар этиб, уни дунёмиз ва охиратимиз учун ҳидоят манбаи қилсин.

Абдурасулов Хожиакбар – Имом Термизий номидаги ислом институти 2-курс талабаси

Имом Термизий ЎМИТМ матбуот хизмати